luns, 25 de novembro de 2019
Amplia labor municipal en Abadín
25/09/1966. El Progreso.
"Se han llevado a cabo, o proyectado, obras del máximo interés.
El alcalde, si embargo, no está satisfecho do lo realizado.
Entrevista con don Pedro Fernández Carreira.
Durante uno de los muchos viajes que en los pasados meses hemos hecho a la costa lucense para disfrutar de sus incomparables playas hicimos una parada en Abadín, capitalidad del municipio del mismo nombre. Y ello ha dado pie a esta entrevista sostenida con su alcalde don Pedro Fernández Carreira, un hombre que lleva cerca de nueve años rigiendo con el mayor entusiasmo los destinos de aquel Ayuntamiento. Y fruto de ello son las mejoras logradas de las que nos habla al lado de las inquietudes del vecindario en torno a la nuevas mejora.
- ¿Obras más importantes llevadas a cabo durante su mandato?
- La falta de medios económicos con que hemos tropezado desde el principio es causa de que la lista de obras realizadas, no resulte demasiado amplia ni se corresponda quizá con los desvelos municipales. No obstante, y por citar solamente las actividades municipales de mayor importancia durante el citado periodo de tiempo, señalaré la construcción completa del camino local de Labrad a Montouto, de una longitud de seis kilómetros, primer trozo de cinco kilómetros del tan necesario camino de Gontán a la entidad de población de Reigosa en el municipio de Pastoriza, la parte que corresponde a éste término de la carretera proyectada entre Fonte Bella, de la parroquia de Moncelos, y el referido nucleo de población de Reigosa en Pastoriza, cuya parte cuenta con una longitud de cinco kilómetros y medio, un trozo de tres kilómetros, primera fase del no menos necesario camino local de Martiñán por Aldige y Baroncelle a enlazar con Corvite con la carretera provincial del Pontón de la Gulpilleira a Gontán; y la explanación, con el ancho normal, de las carreteras provinciales, de los siguientes caminos: de Abadín a Fanoy de tres kilómetros, primer trozo de unos tres kilómetros de Gontán a Labrada por el barrio de Tibian, actualmente incomunicado, kilómetro y medio del camino del barrio de Carballás al templo de Cabaneiro, cerca de un kilómetro desde la pista del Patrimonio Forestal del Estado en Argán hasta el templo parroquial de Villarente, camino de poco menos de un kilómetro desde el barrio de Rieiro al de Vilaseñor en la misma parroquia de Villarente, del lugar de San Antonio al templo y barrio de Abeledo de Arriba de la parroquia de Abeledo, de algo más de cinco kilómetros y medio de longitud, camino de Campo de Novos a Chao de Cobo de menos de un kilómetro, y del alto de Graña al cementerio de la misma parroquia en una distancia de mil trescientos metros, aparte de otras explanaciones y reparaciones que resultaría pesado enumerar. El coste de estas pequeñas obras y de otras que se dirán supera los cuatro millones y medio de
pesetas y hay que hacer constar, con especial satisfacción, que las mismas no se hubieran podido llevar a cabo sin el decidido apoyo y colaboración de los vecinos, siempre eficaz y sincera en todos los casos, además de ceder espontáneamente los terrenos necesarios, salvo en un par de casos que procuramos olvidar.
También se han levantado algunos puentes, que era muy necesaria su construcción. Entre ellos, el de Roxica sobre el arroyo de Labrada , Aldige en el rio de igual nombre, Pasos de Choy y Curraiño en la parroquia de Romariz, Casa de Bouza en Quende, Porto Cabojo en Fanoy, Molinos de Marcelino Rivas entre Abadín y Fanoy, Coto en Abeledo, Cordal en Labrada, y reparación y construcción de bastantes fuentes públicas. En Gontán se construyó el edificio escolar, se reparó, en parte, el Campo da Feira y se dotó al mismo de báscula con su correspondiente caseta.
- ¿Accesos que precisa el municipio de Abadín?
- Aunque se crea que este término no es de los peor comunicados, por que cruza el mismo la carretera general de San Sebastian y Santander a La Coruña, y las provinciales de Pantón de la Gulpilleira a Gontán y desde aquí a Ferreira del Valle de Oro, la realidad es que carece de carreteras directas o caminos practicables por vehículos mecánicos que le unan con los municipios limítrofes de Alfóz, Muras y Pastoriza, y los habitantes de algunas y extensas parroquias de éste han de rodear muchos kilómetros para transladarse por carretera a Mondoñedo, cabeza del partido judicial, a Alfóz o a la villa de Villalba, con lo que mantienen frecuentes e importantes relaciones comerciales. Por ello, constituye una verdadera necesidad, sentida desde largo tiempo por los seis mil y pico de habitantes de este término municipal, la construcción de los accesos o carreteras siguientes: una como prolongación hasta Reigosa, en Pastoriza, de la ya iniciada desde Gontán; una que partiendo de Oiras, en Alfoz, enlace con la pista de Fraga Bella del Patrimonio Forestal del Estado, la continuación de la de Montouto hasta enlazar también con la carretera provincial de Villalba a la Balsa, en Muras, de la que solamente faltan unos cinco kilómetros dentro de este término municipal y de ellos, dos explanados con la aportación del Ayuntamiento, la no menos generosa de los vecinos y la utilización de una pala excavadora de la Excma. Diputación Provincial, que se agradece, una desde el barrio de Riero al repetido núcleo de población de Reigosa, y, por último, continuación también de la bifurca en Martiñan y cruza las parroquias de Aldige y Baroncelle a Corvite. Se da la circunstancia de que de casi todas estas vias de comunicación o carreteras, se encuentran construidos y abiertos al tráfico los tramos correspondientes al termino municipalde Abadín y hasta los límites del mismo, por cuyo motivo es aún más de desear que los Ayuntamientos afectados procuren por todos los medios la prolongación de aquellas para lograr el tan necesario enlace y comunicación directa por carretera entre unos y otros términos municipales.
Y hablando de carreteras y vias de comunicación, también hay que hacer constar que constituye, asimismo, una vieja aspiración el que se lleve a cabo la supresión de las peligrosas curvas existentes en la mencionada carretera general y entre los barrios de Gontán y Abadín. Con esta reforma se facilitaría la construcción de edificios en esta zona, y muy pronto veríamos unirse los de uno y otro grupo de población, formando uno sólo.
- ¿Qué tal marcha la electrificación rural?
- Algunas parroquias del municipio disfrutan de este servicio desde hace bastantes años. Durante mi permanencia al frente de la Alcaldía, se han electrificado las de Cabaneiro con una ayuda de la Excma. Diputación Provincial de 25.000 pesetas, y las de Fanoy, Romariz y Labrada, costeando las obras de estas últimas los vecinos beneficiados.
Se encuentran sin electrificar en su totalidad la parroquia de Montouto de unas treinta y cinco viviendas. Estas obras de electrificación habían sido incluidas en un Plan de la Comisión Provincial de Servicios Técnicos, pero los vecinos no han podido aportar la parte del presupuesto que a los mismos correspondía, ya que las viviendas se encuentran muy diseminadas y el coste de dichas obras resulta extraordinariamente elevado. Actualmente se tiene encargado la redacción del proyecto correspondiente a la Obra Sindical de Colonización, así como solicitadas las necesarias subvenciones o aportaciones de los organismos que puedan concederlas. En otras parroquias, Candia, Castromayor, también resulta imprescendible llevar a cabo obras de ampliación y reforma de la instalación eléctrica que no reune las condiciones para soportar el aumento de consumo experimentado durante estos últimos años, con la instalación de aparatos electrodomésticos y de algunos motores para elevación de agua de abastecimiento domiciliario y de riego.
- ¿Y el problema escolar?
- Cuenta el municipio con 17 Escuelas Nacionales de Enseñanza Primaria, y una de Patronato, también de enseñanza primaria, de ellas, dos unitarias y 16 mixtas. Todas, excepto la del Patronato y la de Gontán que cuenta con un edificio de nueva y reciente construcción, funcionan en locales arrendados a particulares y que, generalmente, no reunen las indispensables condiciones de capacidad, ventilación y demás. Se habían solicitado de la Junta Provincial de Construcciones escolares subvenciones para la construcción de edificios para casi todas las Escuelas; pero dichas solicitudes no siempre prosperaron en atención al más ambicioso proyecto de realizar concentraciones escolares. Efectivamente, mi mayor anhelo sería construir unos grupos escolares, dos en el municipio, capaces de contener la población de Abadín actual y la de los próximos años, especialmente toda aquella que fuera facilmente concentrable en cuanto a las distancias y transportes, y solamente levantar escuelas mixtas o unitarias en aquellas zonas que la irregular distribución de la población, la diseminación de la misma o la distancia a la carretera impidieran o dificultaran sensiblemente a los niños concurrir a las concentraciones. Esta Alcaldía confia que por las circunstancias favorables que concurren, una de estas concentraciones solicitadas, la de Abadín, que agrupa nueve Escuelas Mixtas, será autorizada en breve. Por otra parte, se está construyendo actualmente el edificio escolar de Moncelos, cuya Escuela no se comprende, al menos por ahora, en los mencionados proyectos de concentración.
- ¿Otras necesidades del municipio del que es alcalde?
- Las necesidades son realmente muchas y muy variadas, pero refiriendome sólo a las más urgentes y de apremiante necesidad, citaré, ademas de la construcción de las vias o carreteras de acceso, de los edificios para las concentraciones escolares y de las obras de electrificación y mejoraas de las existentes, referidas en las preguntas anteriores, el afirmado de los antes mencionados caminos locales, la reparación y acondicionamiento del Campo de la Feria de Gontán, la construcción de un Centro Secundario de Inseminación Artificial Ganadera a emplazar en la localidad de Abadín, centro más o menos geográfico del término municipal, que ya está solicitado y ofrecido el solar a la Dirección General de Ganadería, Casa Cuartel de la Guardia Civil, para la cual se ha entregado ya la suma de setenta mil pesetas al organismo competente, en concepto de aportación del Ayuntamiento, y se tiene ofrecido en firme el solar para su ubicación, donado desinteresadamente por don Rodrigo Rivas Morado, construcción de Centro Rural de Higiene y Casa del Médico, y reparación de la carretera de la Feria de Gontán. Estas son, entre otras, las principales obras o necesidades a las que esta Alcaldia dedicará sin desmayo su mejor atención y por las que ha luchado y continuará luchando desde el puesto que sea, como alcalde o como vecino, ya que también aspiro a poder hacer algo más de lo que se ha hecho. Confío en la ayuda de la Comisión Provincial de Servicios Técnicos y de la Cooperación Provincial a los Servicios Municipales, que ha sido muy eficaz para la realización de algunas de las obras al principio mencionadas, y en la colaboración de la Corporación Municipal y del vecindario que hasta ahora no me han regateado".
venres, 1 de novembro de 2019
1 de maio
O día un de maio do ano 1936, no concello de Abadín, concretamente na parroquia de Moncelos; celebrouse con gran asistencia de xente a festa do traballo. No diario El Pueblo Gallego con data 7 de maio do citado ano fixo pública a noticia:
"El primero de mayo se ha festejado el día del Trabajo con una fiesta en la vecina parroquia de Moncelos, a la que acudió una concurrencia extraordinaria.
A las dos de la tarde dió comienzo el acto con la interpretación del
himno gallego y nacional por la banda de música que dirige don Jesús
Varela.
A las cuatro de la tarde llegaron por la carretera de Lugo los automóviles que conducian a don José Galera Moreno, inspector de primera enseñanza; don Celestino Noya, presidente de la Diputación Provincial y catedrático del Instituto, y don José María Díaz y Díaz Villamil, presidente del Consejo Provincial de Izquierda Republicana y diputado a Cortes, acompañaban a los viajeros sus respectivas esposas.
Fueron recibidas por el presidente de Izquierda Republicana don Pedro Alonso Mañón, alcalde; don Angel Verdes Saavedra y don Leopoldo Rojo Iglesias, pasando todos a ocupar sus puestos en la tribuna levantada al efecto.
Hizo la presentación de los oradores el presidente del Comité don Pedro Alonso. El primero en hablar fué don José Galera Moreno y a continuación don Celestino Noya y don José María Díaz y Díaz Villamil.
Todos los oradores hicieron resaltar las excelencias del Frente Popular, a fin de levantar el espíritu ciudadano y una mejor justicia social para todos, así como también abogaron por la autonomía de Galicia.
Escucharon muchos aplausos, teniendo en constante atención al público más de dos horas y media.
Pueden sentirse satisfechos los organizadores de este acto, por la calidad y brillantez del mismo y los alentamos a proseguir por este camino, que es del agrado de todos los ciudadanos de este municipio.
Y por esta razón no regateamos el aplauso tan merecido al Comité Municipal de Izquierda Republicana de Abadín, que la forman los señores siguientes:
Presidente, don Pedro Alonso Maañón; vicepresidente, don Avelino Corral Iglesias; secretario, don José Arsenio Iglesias Balsa; vicesecretario, don Jesús Valle Calaza; tesorero, don Plácido Puente; contador, don Jesús Lis Seijo".
mércores, 9 de outubro de 2019
Presa de Auga.
Ainda que polo nadal pouco se podia facer, a xente traballaba, cada un coa finalidade individual que se propuxera. Os días son curtos e o tempo empuxa para os abrigos. Aparte de dar de comer a vicheria, meter leña para o ullar para queimar na longa noite de invernía; estrar as cortes para que as vacas podan durmir medianamente enxoitas e apañar un lotiño de nabos para repartirlles na cea, pouco se podía facer.
Colectivamente había unha arraigada e fermosa costume que chegaba pola noite, despois da cea. As reunións de veciños e amigos ao redor das charamuzas que na lareira abondaban; compartindo os de máis idade os contos de sempre e aprendendo as novidades do día. A xente que se fora traballar a outras provincias tamén aproveitaban as festas para voltar, e así tamén os que estudaban carreiras tamén viñan para os seus fogares. Así que polas noites había a novidade de contos novos e de outros lugares.
Pero xurdira un novo xeito de pasar entretenidas as primeiras horas da noite. As contadiñas casas con algo de poder adquisitivo comenzaran a mercar tecnoloxia da época: as televisións. Xa habia na maioria das casas unha radio, nela entreteníamonos escoitando o noticiero ou programas de dedicatorias ou consultas como De España para los españoles con Maria Matilde Almendros ou tamén o Consultorio de Elena Francis.
As primeiras televisión que viñeron para Labrada foron pa taberna do Domingo de Carreiras no Cordal; para a do Fieitiña no Campo dos Novos e para a casa do José do Mariano na Caveira. Nas tabernas era un xeito de traer xente e que o negocio medrara e funcionara mellor, pero nas casas particulares era un xeito de privar da intimidade necesaria, incluso privando de cear comodamente ou, moitas veces da cea en si.
Non era nada raro que por aquelas datas, andabamos nos finais do mes do nadal, chovera tanto que os camiños estaban completamente enlamados, imposible andar por eles se non era con catiúscas ou zocas de caña. Xa amencera con un forte vendaval e arremetera choiva todo o día, pero ao chegar a noitiña comenzara a cair auga como acostuma a facelo en Labrada no mes que estabamos. A cea xuntárase coa merenda coa finalidade de poder estar xa listos o máis axiña posíbel e sair xuntos para a casa do José do Mariano. Íamos de case todas as casas, menos das que estaban de loito, xa que era costume obrigatorio gardar o loito máis de un ano, sen poder escoitar a radio nin ver a televisión.
Saimos, meus pais e eu, e chamamos os da casa da Angelita e os da casa das Carminas; xa era noite pecha e a única claridade era un tizón que, por mor da choiva, foise apagando paseniñamente xa o pouco de chegar ao camiño das Cabadas. Acostumados que estabamos de andar de noite sen luz, chegamos sen problema a Cabeira de Arriba.
Non fomos os primeiros en chegar, xa por detrás da mesa estaba a bancada toda ocupada con xentes do Xuadento, Carozo e Chao do Outeiro, veciños da Caveira, ... ainda así fómonos asentando o mellor que poidemos, uns en talloas e outros no chan. A cociña era grande e toda estaba chea de xente. A televisión estaba no fondal, na esquina, o máis alto que podía estar; e todos forzando o pescozo mirando para aquela pantalla. Co paso da noite, uns toqueban, outros quizabes dormian, algúns coa boca aberta, pero todos calados; máis que unha alegre reunión de veciños amitabase máis a un velorio.
A chegada da "Carta de Ajuste" indicaba a hora de partir cada un para a súa casa e tamén de deixar descansar os da casa. A noite seguía sendo cruda, ainda que tamén é certo que a fondura das corredoiras eran abrigosas. Eu viña ó lombo de meu pai, guiados pola moi sutil claridade dunha lanterna, a cal non che permitía ver os ramallos que de cando en vez che daban na cara. O ir chegando a Presa de Auga a lamuada tamén era cada vez máis, e para pasar sen mollarse moito, tiñas que arrimarte a parte esquerda do camiño, onde había uns pasos de pedras e raices. Ao arrimarse meu pai para poder pasar, unha silva enganchouseme na zoca, que fixo que se soltara do pe e caera. Coa pouca luz que traíamos todos fixeron o posible por atopala, pero non se atopou, ... ata o outro día pola mañán, que voltou meu pai e atopouna no rego.

A Luis do Veiguello, meu pai.
luns, 22 de abril de 2019
1402, novembro, 13. Vilamaior-Mondoñedo.
xoves, 6 de decembro de 2018
O Camiño Real
O Camiño Real a día de hoxe, xaneiro do 2019. O fondo o Cristo do Chiquito.
Os camiños que hoxe percorremos son os mesmos que percorreron os nosos antepasados, os mesmos que permaneceron a través do tempo ata a actualidade, polo tanto, podemos imaxinar que pisamos rastros de outras pisadas e construímos pisadas para que outros nos sigan. Son os camiños polos que circularon os primeiros pobladores, fai uns 7500 anos, no periodo neolítico; e posteriormente nas etapas castrexa e romana ata chegar a idade media cos chamados camiños mediavales, posteriormente, xa no século XVIII, os máis importantes adoitaron o nome de camiños reais. Co facer de cada unha das culturas que poboaron a nosa terra, foran axudando a costruir e mellorando, sempre condicionados pola época e tipo de sociedade na que vivian, as infraestructuras que deixaran os predecesores camiñantes.
Cando o 10 de xunio do 1761, no reinado de Carlos III aparece o Real Decreto expedido para hacer caminos rectos y sólidos en España; a finalidade do citado decreto era facilitar o comercio e o servicio de correos, aproveitando os camiños existentes. A denominación que se lles ía a dar era "Camiño Real". Se llama el más ancho, principal, fácil y cursado de los pasajeros, y el más público: y por eso tiene obligación las Justicias de tenerlo llano, y compuesto, y en partes empedrado. Llámase Real, porque es público, o guía a parajes grandes, y se camina por él con gran conveniencia.
Os primeiros camiños reales foron aqueles que, saindo de Madrid, comunicaron a capital con A Coruña, Cádiz, Valencia, Barcelona e a Francia pola Jonquera. Pouco máis tarde, no 1851, os camiños reales foron clasificados en: generales, transversales, provinciales e locales. Para cada categoría dependía das poblacions que unían. Por norma xeral estos camiños tiñan un ancho adecuado a circulación de dous carros en ambas direccións, a distancia medíase por leguas, distancia que percorre unha persoa andando ou da cabalo nunha hora.
O Camiño Real que atravesa a nosa parroquia, unía as cidades de Mondoñedo, (capital da provincia do mesmo nome no Antiguo Reino de Galicia 1550-1883 e sede episcopal) e Ferrol, (cidade portuaria que no século XVIII comeza o seu auxe coa construcción do Arsenal Militar e o nomeamento de Capital del Departamento Septentrional); sentido nacente - poñente. Entra na parroquia de Labrada, deixando Romariz atrás, polo lugar da Tumba; seguindo camiño a poñente pasamos polos lugares de Foxo Cabrito, Chao da Grade, Cristo do Chiquito, Casa Vella, Campo de Verdes, Paraños e chegamos o Campo dos Novos, onde cruzamos a estrada que une Gontán e Ferreira do Valadouro. Aquí segue dirección poñente e subimos a Besta, O Calvo, Coto da Capilla, Pena Parda, Valiña de Gradís, Campo Zarramallón, Seixos Albos e Fonte do Esterco xa limitando con Montouto. De aquí chegamos a Arca, as primeiras casas da parroquia de Montouto e déixase a estrada; collendo a esquerda subimos polas Pedreiras, Legua do Carro e Pedreiras de Arriba, xa chegando a Pena da Cadeira.
O Camiño Real o seu paso por Paraños, Campo dos Novos, A Besta .... 04/2010.Leguario marcando o camiño no Chao da Pena da Cadeira. 12/2018
Podemos decir que todo ou case que todo o traxecto, desde o Campo dos Novos ata a Arca, a estrada seguiu o traxecto do Camiño Real, seguindo coa costume de aproveitar os traxectos máis antigos.
Unha das grandes ventaxas que acarreou o camiño foi o transporte de mercadurias, posibilitando así a chegada de novos productos as vilas e as aldeas e tamén máis cantidade, abaratando os custes destes productos cara o consumidor. Tamén xurdiron as veiras do camiño unhas novas necesidades, entre elas pousadas e ferreiros. Tamén xurdiu a chamada arquitectura e cultura da neve.
Relacionada con esta nova forma de traballo xurdiron o longo, e sempre preto, do Camiño Real as neveiras. Construccións feitas nas ladeiras dos montes e de cú o sol, e xeralmente en altitudes que rondan os 900 metros. Que se saiba no camiño que atravesaba o norte da provincia de Mondoñedo están catalogadas catro neveiras: a de Labrada, Montouto, San Simón (Monseibane) e Lousada.
Referíndonos a Neveira de Labrada, está situada a unha altura de uns 900 metros. Construcción da que ainda queda a furada e restos das paredes laterais, feitas de pedra. Mide uns 3 metros de ancho por algo máis de largo, e aparentemente non asemella que fora moi fonda. A Neveira de Labrada dista da Pena da Cadeira, onde vira o Camiño Real cara o poñente, preto dun kilómetro. Recórdase un camiño de carro que unia os dous puntos e que serviría para transportar o xeo ata o Camiño Real, ainda que non exclusivamente para este mester.
Leguarios na Boca da Amosa, por donde pasaba o camiño desde a Neveira de Labrada ata a Pena da Cadeira.
A Neveira de Labrada vixiando as primeiras augas do Rio Labrada, o fondo. 12/2018
Fotos do interior da Neveira de Labrada. 12/2018
Vista da Pena da Cadeira desde a Neveira de Labrada. 1/2019.
Máis preto do Camiño Real que a de Labrada, está a Neveira de Montouto. Dista uns 500 metros da Pena da Cadeira. Ainda hoxe se pode ver o camiño que une a Neveira co entorno da pena. Esta construcción está moito mellor conservada que a de Labrada ainda que con moito máis toxal no seu entorno. Tamén con moita máis capacidade de almacenaxe, pode ter uns 5 metros de fondo no sitio máis baixo.
A Neveira de Montouto.
Pode que a Pena da Cadeira fora punto de confluencia onde se arranxaban as mercadurías que se transportaban. Aparte o significado toponímico do lugar non deixa lugar a duda. Podemos ver, si o clima o permite, fermosas vistas en todas direccións.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Para poder entender esta nova forma de traballo, invito a ler o traballo feito por Yesmine Seijas Álvarez (Licenciada en Historía da Arte) e Sofía Paleo Mosquera (Arquitecta) no libro A Neveira de Lousada no Camiño Mondoñedo- Ferrol, pasado presente e futuro; e tamén pubricado pola revista Hume Revista de Estudos Históricos Locais no seu número oito, e que aquí publicamos algúns párrafos:
Así pois, tendo en conta a súa totalidade e comezando por Mondoñedo, este
discorrería polos lugares de Romariz, Labrada e Montouto, en Abadín, para
continuar por San Simón da Costa e Vilapedre, no termo de Vilalba; entraría
logo en Xermade por Lousada e sairía por Roupar en dirección a As Pontes;
despois atravesaría Espiñaredo e Ponte Xubia, para finalmente chegar a Ferrol.
....................................................................................................................................
Vieiros deste tipo actuaron como soporte da actividade comercial dende
época medieval. E neste caso, a vinculación das neveiras co camiño non é
casual; as fontes orais constatan a existencia dun comercio do xeo que tería
como destino o porto de Ferrol, subliñando a dificultade do seu traslado
dende Lousada e as parroquias lindantes.
Non foi a obtención de xeo a partir da neve un labor exclusivo desta zona,
nin tan sequera de Galicia, senón que se tratou dunha práctica amplamente
estendida na Península Ibérica fundamentalmente a partires do século
XVI -coa chegada da Pequena Idade Glacial- ata ben entrado o século
XIX. Concretamente en Galicia, a explotación da neve parece que estivo
estreitamente vinculada co Císter; tódolos datos indican que a partires do
século XII (Sampedro, 1999), foi esta orde relixiosa a promotora de gran
parte das neveiras esparexidas por Galicia, cuxa maior actividade se acadou
no século XVII.
................................................................................................................................
Seguindo a tendencia dominante nas construcións da neve en Galicia,
aparecen a altitudes arredor dos 800-900 metros, preto dalgún cume, e
adoptando unha orientación norte.
Debían ser construcións máis ben modestas, semisoterradas na pendente.
Todas presentan características moi parecidas, se ben o estado de abandono
das mesmas e a persistencia da maleza nalgún caso, impiden establecer unha
comparativa en profundidade. Seguen formas rectangulares -se cadra a de
Labrada é algo máis ovalada, parecendo incluso aproveitar alguhna oquedade
natural do terreo-, e conservan en maior ou menor medida os muros de
mampostería de pedra conformadores do pozo. Quizais sexa a neveira de
Montouto a que mellor se conserva das tres, ou cando menos, na que o pozo
parece manter a súa integridade.
................................................................................................................................
O funcionamento da neveira producíase no inverno, momento no cal se
orixinaban as principais nevaradas do ano. Durante este tempo, o encargado
de poñer en marcha a neveira tiña que encargarse en primeiro lugar, de
conseguir o maior acopio de neve para poder gardala na neveira e a
continuación, pisala ata convertela en xeo. Este traballo requiría un gran
esforzo posto que o ideal, era obter laminas de xeo de arredor duns 50 cm
separadas por capas de palla que funcionasen coma illante e facilitasen ao
mesmo tempo, o posterior traslado. Ao longo deste proceso, era habitual
que se producise un certo desconxelamento destas placas de xeo e por iso,
as neveiras tiñan unha lixeira inclinación no chan e un pequeno desaugue
situado na súa base para que puidese saír a auga resultante. O traslado deste
material cara o porto de Ferrol producíase durante a noite, evitando así
acuciar o desxeo das placas (Riveira, 2013: 251) .
Un dos capítulos máis descoñecidos da historia económica de Galicia é o da cultura vinculada á explotación e comercio da neve e do xeo e a existencia de neveiras que, en diferentes puntos da nosa xeografía, e nun estado bastante precario ou incluso totalmente ocultas, aínda se conservan. Aínda que a conservación de neve para refrixerar alimentos e bebidas e para a súa venda existiu desde a antigüidade, constátase que foi unha práctica que floreceu entre os séculos XVI e XIX, en especial durante a chamada Pequena Idade Glacial.
Facíanse capas duns 50 centímetros, separadas por láminas de palla para poder cortar mellor os cachos de xeo que logo se transportaban en cabalerías con destino ao porto de Ferrol, normalmente de noite para conservalo mellor.
O 16 de xaneiro de 1746, a Junta de Reino suplicou ao rei que ordease que os concellos se encargasen do coidado dos camiños, dando as ordes necesarias para reparalos e ensanchalos. Vexamos a carta: “Sacra Real Magestad. Señor, es tan general en este Reino el desorden de los caminos y beredas reales, que aziéndose en las más partes de él poco menos que yntransitables tanto por lo pantanoso como por la hestrechés / a que les redujo la ambición de los dueños de heredades pegadas a ellos, que no puede remediarse este gravísimo ynconveniente, en que Vuestra Magestad se ynteresa mucho por la dificultad que allan los correos, sino suplicando el Reino a Vuestra Magestad se digne espedir su real zédula a los ayuntamientos, para que respecto éstos nombran cada año un rexidor comisario de polisía, tengan a su cargo el cuidado de los caminos, dando todas las providenzias necesarias a su formal reparo / y aziéndolos ensanchar asta la capazidad de quatro varas”. Se le hace saber al rey que, aunque en la real instrucción de los intendentes les previene de este encargo de cuidar de los caminos cada ayuntamiento, no se consiguió el “importante fin que se deseaba”. Pero como los dueños de las propiedades junto a los caminos recurrían la medida de ceder terreno para ensanchar los viales, se le pide al rey que dé “amplia facultad”.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Viejos caminos sin gente.
Hay pocas gentes que sientan simpatia por los caminos viejos. Eduardo Marquina, en uno de sus poemas, piensa con mucha delicadeza y emoción en el primero que los abrió. "Fué un mozo que pasaría por aquí cantando - la hierba no miraría que pisaba andando, - la guija que se salía de su pie saltando". Uno piensa con algo menos de ambas cosas en el que los cierra.
Recuerdo un camino viejo, tan viejo y hondo, que las raices de los árboles que le daban sombra se retorcian en el aire a uno y otro lado. Era impresionante ver navegar los ataudes de los muertos hacia la iglesia por aquella corredoira empinada y profundaa.Un día, después de muy pocos años, ya no pude pasar por él. Estaba cegado. Cegado de sombras y de miedo a los difuntos, todo erosionado por las avenidas del invierno..
Los aldeanos abrieron otro por tierras altas y abiertas, dando un enorme rodeo, a través de searas de centeno y patatares.
¿Quién sería el último en pasar por este viejo camino de muertos?
Es triste la suerte de los viejos caminos abandonados. Menos mal, sin embargo, cuando se pierden totalmente, cuando dejan de ser caminos, y, a fuerza de hundirse, como el que mencioné, se convierten en regatos invernizos, alegres de aguas bravas y jóvenes. Lo malo es cuando quedan en caminos parados, en caminos sin gente, abandonados, solos.
En Galicia hay muchos de estos. Al abrirse las carreteras, al desmoronarse los monasterios, al perder el rango de antiguas ferias, fueron ellos quedando sin gente, solos, con sus cruces mutiladas, con sus puentes derribadas, con sus fuentes cegadas, y unas hierbas más tristes que el olvido creciendo sobre su pecho.
Uno de estos caminos es el viejo Camino Real de Mondoñedo a Ferrol. Pasaba entre las sierras del Cadramón y el Xistral al N. y el Cordal de Toxoso al S. atravesando las puentes de García Rodriguez donde se bifurca a Ferrol y La Coruña.
Yo no sé en que época se abrió, por que no me entusiasma pensar en su primer hollador. Los del pais cuentan que los correos de otro tiempo lo hacían de lucero a lucero. Yo tengo mis dudas. Es, desde luego, un camino heroico, de fuertes pendientes, solitario y de bellos y larguísimos horizontes. Hoy está cubierto de hierba y sólo se distingue por los mojones de granito que a un lado y a otro lo iban jalonando, de diez en diez metros, aproximadamente, para seguirlo en tiempos de nieve. Los tramos se marcaban por fuentes, rocas, oteros y cruceros: a Enfesta, Coro da Arca, Cristo de D. Lucas, Fonte Montouto, Cadeira, Penarredonda, Montemouro, Castelos de Requeixo, Fonte dos Cregos ....
Del antiguo comercio de este camino sé apenas que por el circulaban el hielo de la Niveira de Labrada y Montouto hacia la ciudad departamental y la episcopal. Por él pasó en la primera mitad del XVIII el obispo de Mondoñedo Fray Antonio Alejandro Sarmiento de Sotomayor, el primer vicario castrense de Ferrol. En épocas más remotas, por el iba y venia, con su tropa de trastamares, el Conde de Traba y su mujer, a cumplir con el Santo Precepto en Mondoñedo, hasta que Gelmirez privó de este honor a la parroquial de S. Rosendo. a principios del siglo pasado, hacia el cuarenta, era frecuentado de milicianos y partidas carlistas. Estos conservan todavía los restos de su cuartel en la Fraga Vella. Luego lo fué solo de greas de caballos, de manadas de vaquitos de Gontán, de lobo y de vientos.
El último que hizo este camino tengo para mi que fué Benedicto Moll.
Benedicto era suizo y buscador de tesoros. En busca de una maravilloso estuvo en Santiago, donde le sucedieron estupendas aventuras. Aquí se encontró con Jorge Brow que le dió algunos cuartos. Fracasado en su empeño, se fué a La Coruña buscó el camino de Francia por el Real de Mondoñedo, donde se encontró con "una ciudad, ¡och! llena de canónigos, curas y frailes, todos más carlistas que don Carlos". Esto fué hacia 1840.
Pero, como ya dije que los últimos viajeros de un camino me emocionan mucho más que los primeros, a este Benigno Moll le dedicaremos otro articulo un día cualquiera. Hoy quedé aquí, en el Camino Real de Mondoñedo, entre retamares y caminos de Francia.
Artigo de Aquilino Iglesias Albariño, publicado no diario "La Noche", o 15 de xulio do 1949.
.......................................................................................................................................................
Recoñecer e agradecer o apoio e axuda de Antonio Reigosa Carreiras e de Antonio Riveira Requeijo, un de Zoñán e outro de Xermade. Foi de eles de quen me valín para poder comezar e ordear este traballo.
Bibliografia:
http://www.humehistoriaaspontes.com/uploads/4/0/8/8/40887849/revista_n-8_hume.pdf
http://jesus-manuel.com/2015/10/31/los-caminos-en-las-actas-de-la-junta-del-reino-de-galicia-en-el-siglo-xviii/
https://carreterasengalicia.jimdo.com/2017/09/08/la-red-de-caminos-del-siglo-xviii-en-galicia/
http://www.vallenajerilla.com/berceo/barrenaosoro/caminosmedievales.htm
https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/camino-real-labrada-a-mondonedo-6481722
http://www.academiagallegabellasartes.org/gestor/archivos/237-302carmenmanso.pdf
https://jmpuentesr.wordpress.com/category/historia-de-los-caminos/
http://consellodacultura.gal/mediateca/extras/CCG_1990_Cartografia-Xurisdiccional-de-Galicia-no-Seculo-XVIII-inclue-mapas.pdf



.png)










