Rivas Cortiñas, os de onte.

                                              Manuel Rivas Cortiñas.

   Querida familia, queridos amigos, labradeses. De seguido intento desfacer o camiño percorrido polos nosos devanceiros, avos de outros avos e un pouco pai de todos nós. A partires de agora soaranvos uns nomes descoñecidos pero familiares, situarédelos cada un de vos no Barral ou Fondo da Vila que queirades crer ou imaxinar. Lugares de armonia, beleza, dor ou esperanza. Intento poñer a cada persoeiro que aparece no seu xusto contorno e momento. Preciso da vosa inestimábel axuda, por favor;  para as moitas emendas que, seguro, xurdirán. Tamén é preciso a nosa unión para facelo mellor, para que cada un dos nosos ancestros se convirtan en San ... ou Santa ... nos nosos corazóns.
   Coa morte dos nosos devanceiros morreron moitos valores da vida na aldea. A felicidade que nos debía supoñer a existencia neste mundo que nos toca compartir, o que supón poder sentir a experiencia da vida, que moitas veces truncada polos males do noso ser: egoismos, tancor, tirrioa, envexas .... E moito máis nas aldeas, xa que, fomos educados, polo menos eu, e paradoxas da vida, nunha cultura de portas abertas.
   Cada un de nós sabemos onde queremos chegar e buscamos o xeito e os camiños para conseguir as nosas propostas. Pero non é menos importante saber de onde vimos e quen nos puxo aquí e para que. O que a continuación propoño, como xa dixen, é un percorrido de vida en sentido contrario, en retroceso; dos devanceiros da familia Rivas Cortiñas.
   O significado dos topónimos Barral e Fondo da Vila teñen o seu significado.
   Barral quere decir "lugar onde hai barro"; tamén se pode referir ao lugar onde hai unha fortaleza dende a cal se divisan as propiedades.



    Fondo da Vila, é mais complexo. Dado que o lugar tiña o nome de "Lugar de Miranda", antigamente "Miranda" referíase a terras de Mondoñedo ou o seu val. Tamén era a "Vila", baixar a "Vila de Mondoñedo". Non esquezamos que Mondoñedo foi capital de provincia ata 1833. A miña teoría é que: xa que era a derradeira casa do barrio do Xuadento, Juadento na idade media, a que estaba mais o "fondo" do barrio e as terras eran da "Vila", foi derivando ata quedar no que hoxe coñecemos "Fondo da Vila".

      Casa do Veiguello.

  Eu, Manuel Rivas Cortiñas, son fillo de Luis Rivas Rouco e de Mª Esther Cortiñas González.
   - Luis Rivas Rouco nace no Barral, fillo de
   - Manuel Mª Rivas Blanco do Barral, fillo de
   - José Mª Rivas López do Barral, fillo de
   - Purificación Antonia Rivas, solteira, do Barral, filla de
   - Josefa Rivas López, do Barral, filla de
   - Carlos da Riva, do Barral, fillo de
   - Esteban da Riva.

 
  

   















Manuel Mª Rivas Blanco.                                                     Mª Josefa Rouco Pita.

    Luis Rivas Rouco nace no Barral o 6 de xullo do 1926 e casa con Esther Cortiñas González o día 30 de abril do 1960. Luis era fillo de Manuel Rivas Blanco.
   Manuel Rivas Blanco (O Veiguello), natural do Barral, nace o 12 de agosto do 1895 e falece o 10 de setembro do 1985. Casa con Mª Josefa Rouco Pita o día 19 de xullo de 1922, os dous de 26 anos. No momento do feliz acontecemento contaban con unha filla en común, Mª Edesia, que nace o 8 de abril de 1920 e falece o 15 de xaneiro do 1932. Aportan a vida outros cinco fillos: Elvira Rivas Rouco que casa con José Rouco Vidal. Jesús Rivas Rouco que casa con Purificación Barro de Montouto. Luis Rivas Rouco, anteriormente citado. Antonia Rivas Rouco, falece con cinco días o 10 de xaneiro do 1928  e Genara Rivas Rouco que casa con Plácido Requeijo. Manuel é fillo de Jesús Mª Rivas López.
   Jesús Mª Rivas López, fillo de solteira, nace no Barral o 18 de nadal do 1871 e falece con 25 anos, o 1 de setembro do 1897, a causa da Fiebre Tifoidea. Casa na parroquia de Romariz con Carmen Blanco Madarro o 4 de agosto do 1892. Aportan tres fillos o matrimonio: Angela, Manuel e Pura Rivas Blanco.
   Angela casa con Cándido Vivero López e teñen os seguintes fillos: Agripina, Jesús, Mª Concepción, Emérita, Manuel e Germán. Faleceron sendo nenos: Remigio que faleceu o 21 de maio de 1927, outro Remigio que falece o día 12 de setembro de 1928 e Dalmacio que falece o 1 de agosto do 1937.
   Carmen Blanco Madarro queda viuva de José Mª Rivas López no ano 1897. Do matrimonio quedan os tres fillos citados: Manuel, Pura e Angela Rivas, ésta casa con Cándido Vivero e teñen a Agripina, Jesús, Maria Encarnación, Emerita, Manuel e Germán; da casa da Angelita. Cándido foi emigrante na Arxentina. Pura casa para o Chau do Outeiro con José López, o "Chendo", e teñen unha filla chamada María.
   Carmen o quedar viuva casa en segundas nupcias con Luis Balseiro e froito da unión nacen: Nicanor, Pura, Aurora, Policarpo e Remedios, todos en Romariz. Luis Balseiro ven vivir o Barral xunto de Carmen Madarro, pero dado que o trato que daba os fillos do matrimonio anterior non era o mellor, marcharon vivir a Romariz, á casa da procedencia de Carmen. Carmen Blanco Madarro, veciña de Romariz, é filla de Juan Mª Blanco e de Angela Madarro Cordeiro de Sta. Mª de Gondar no concello de Lugo. O trato tan malo que daba "Balseiro" a Manuel, Pura e Ángela describese na seguinte anécdota:
   - O Veiguello, Manuel, era o maior dos tres irmáns do primeiro matrimonio e sentíase na obriga de facer de pai e protector das súas irmáns. Con moitos atrancos puido comprar o "Prado da Fábrica" que pertencia a igrexa. Balseiro, o casar con Carmen, quíxolle xogar a falsa o Veiguello e quedarse co "Prado da Fábrica". Unha noite, Balseiro estando na casa do cura con D. Andrés. O Veiguello enterouse que estaba alí e baixou coa escopeta para matar a Balseiro, pero entre o Jesús da Angelita, e outros, convenceron o Veiguello para que non fixera tal cousa. E así foi, deu media volta e voltou para a casa.
    Jesús Mª e fillo de Purificación Antonia Rivas López.
    Purificación Antonia Rivas López, non casoú; é filla de Josefa Rivas López.
   Josefa Rivas López, solteira, ainda que no testamento de data 9 de setembro de 1880: "a resultas de relaciones amorosas que mantuve con soltero y con aptitud de contraer matrimonio y sin necesidas de dispensario". Creo e podo afirmar que o pai de Purificación Antonia Rivas López era Santiago Díaz xa que en outros documentos aparece en relacións amorosas. Josefa Rivas era fille de Carlos da Riva.
   Carlos da Riva casa con Baltasara López Requeijo. Carlos e Baltasara, aparte da mencionada Josefa, tamén tiveron a Juana, María, e Mª Josefa. A Josefa quedou a vivir na casa patrocial, as outras dúas casaron en Labrada.
   Según acta de defunción María Rivas López falece o día 13 de agosto do 1905. Filla de Carlos e Baltasara, casa con Domingo Otero, e tiveron dous fillos, José e Lucia. José na casa patrocial e Lucia reside en Romariz.
   Con data 20 do novembro do 1877, no documento de partixa de Carlos da Riva, aparecen un bon número de propiedades, tanto en Labrada como nas Goás, Cabaneiro, Abadín, S. Vicente de Lagoa no concello do Valadouro. No Pereiro, o lugar do "Celeirote" e outro chamado "A Garita"; outro en S. Martín de Corvelle do concello de Pastoriza. Os catro últimos lugares tíñanos como bens forais. Para mellor imaxinar a amplitude das posesións do Carlos da Riva, decir que nun documento de data 14 do nadal do 1858, o citado Carlos compra a Juan da Riva a "Casa do Balseiro", situada no Barral, e tamén os montes que van desde "A Croa hasta llegar al Campo de la Talaya, bajando al Porto Escourido y subiendo al Puente Labrada y desde aquí a la primera marcación".
   Carlos da Riva y Otero e Baltasara López Requeijo tiveron a primeira filla, Josefa, estando solteiros. Foi recoñecida  con data 11 de novembro do 1858.
   É probábel que o citado no párrafo anterior, Juan da Riva, fora irmán de Carlos. Se así fora, Juan estaría casado con Luisa Rivas, e o 17 de febreiro de 1908 morreríalles un fillo chamado Pedro Rivas Rivas.
   Carlos da Riva y Otero, en documento do 1841, figura como "Alcalde Primero Constitucional del distrito de Abadín y Presidente del Ayuntamiento".
   Carlos morre o 9 de setembro do 1876 con 78 anos, e Baltasara morre o 23 de marzo do 1871. Carlos da Riva era fillo de Esteban da Riva. Os derredeiros datos foron encontrados en documentos de partixas, e nas partidas de defunción de Carlos da Riva aparece como pai Juan da Riva e nai María González.
   Esteban da Riva casa con Josefa, que naceu no barrio do Cordal. Ela queda viuva e volve a casar con Cosme Prieto, do segundo matrimonio ten dous fillos, chamados Carlos e Ramón Prieto. O Ramón tiña a residencia en S. Juan de Castromaior.

Casa de Pita.
   Luis Rivas Rouco por parte materna é fillo de Mª Josefa Rouco Pita, que nace no barrio da Lamacide o día 1 de outubro do 1895 e falece o día 1 de xullo do 1962.
   María Josefa Rouco Pita casa con Manuel Rivas Blanco, aparte os citados fillos con Manuel Rivas Blanco, tivo un fillo de solteira de nome Edesia Rouco Pita, que nace o 8 de abril de 1920 e falece o 15 de xaneiro do 1932  Mª Josefa era filla de Luis Rouco Francos
   Luis Rouco Francos, con 75 anos, morre o 3 de agosto do 1934 , casa con Antonia Pita Pena o día 7 de outubro do 1895, el con 26 anos e ela con 25. Tivo, aparte de Mª Josefa; Valentín, Elvira; Ricardo que nace o redor do 1893 e morre o 1 de marzo do 1901 con 8 anos, Carmen que nace no 1888 e falece o 20 de febreiro do 1889. Valentin, home de fortes conviccións relixiosas, non casou; foi carteiro durante moitos anos. Elvira casou con Ramón Requeijo Requeijo, froito do matrimonio nace un neno chamado Edelmiro Requeijo Rouco, morre o día 21 de novembro do 1964 con 41anos.  Edelmiro foi un home culto, estudiou na Universidade. Antonia Pita Pena  morre con 68 anos o día 8 de outubro do 1926. Luis Rouco Francos era fillo de Carlos Rouco.
   Carlos Rouco, do barrio da Lamacide. casa con Tomasa Francos, ela de Candia.
   Antonia Pita Pena, filla de Antonio Pita de Santiago de Somozas e Carmen Pena de Labrada.

   A casa de  "O Veiguello" está situada no Barral. A historia da casa e dos seus moradores está chea de suposicións e poucas certezas. O único certo é que o apelido Rivas, ou anteriormente da Riva; pertence vencellado a esta casa e o lugar ata onde hoxe coñecemos, que é ata finais do século XVIII.
   O nome de "Veiguello" dise que fai referencia a algún antepasado que orixinariamente veu do barrio da "Veiga" de Montouto, cousa que ata o día de hoxe non atopei dato que o desmentira ou confirmara. Tamén se fai referencia a esta casa como que foi casa de curas, tamén cousa que a día de hoxe non podo confirmar nin desmentir. O que si é certo e que estaba unida a casa da Angelita, está enfrente, a través dun pasadizo elevado. Tamén pertencia a mesma casa a que hoxe é a casa das Carminas (do Senén), xa que ainda se conservan as portas, agora tapadas, que unian os cuartos e as cortes. Tamén orixinariamente, a casa tiña un patín, que comunicaba o cuarto de atras coa aira. O patín media uns tres metros de largo por dous de ancho, de parede cega ata o nivel dos cuartos logo suxeito en duas columnas de pedra e a tres augas. A antiga casa de pedra foi a residencia da familia ata que se derrubou totalmente no ano 1998 para facer na que hoxe vivimos.
   Cando a casa vella, na segunda metade da década dos 60 foi lousada de novo e postas as madeiras, encontráronse varias moedas. Entre elas, de Fernando VI, de 1756. De Carlos III, de 1787. De Fernando VII, de 1820, 1824, 1831. De Alfonso XII, de 1878, 1879.

   Fondo da Vila, lugar de Miranda.
 
   

 
  













Emiliano Cortiñas Rouco.                                   Mª Carmen Alicia González Cortiñas.

   - Mª Esther Cortiñas González, nace no Fondo da Vila.
   - Emiliano Cortiñas Rouco, nace no Fondo da Vila.
   - Manuel Cortiñas Rouco, nace no Fondo da Vila.
   - José Cortiñas, nace no Fondo da Vila.
   - Luis Cortiñas, nace no Fondo da Vila.
   - Ciprian Cortiñas nace en San Simón da Costa

    Mª Esther Cortiñas González nace o 15 de marzo do 1936 e casa con Luis Rivas Rouco, o día 30 de abril do 1960; do matrimonio nace Manuel Rivas Cortiñas. Mª Esther era filla de Emiliano Cortiñas Rouco.
   Emiliano Cortiñas Rouco nace o 14 de xaneiro do 1904 e falece no Fondo da Vila o 27 de nadal do 1968. Casa o día 23 de xullo do 1928 con Mª Carmen Alicia González Cortiñas. Esta nace no Cordal o 2 de xullo do 1905 e falece no Fondo da Vila o 15 de xaneiro do 1989. O matrimonio aporta 9 fillos adultos e 6 que faleceron, ben o nacer ou de cativos: Fructuoso, + Nena, Fidencia, Evencia, Albino, Esther, + Isabel Corsina, + Servando, Jesús Manuel, Policarpo, Edmundo e Servando, + Jorge e  Mª Carmen, + Neno. (A nena nada entre Fructuoso e Fidencia, foi enterrada no adro da igrexa sen bautizar. Isabel Corsina e Servando foron bautizados. Jorge e Mª Carmen eran de un mesmo parto. O último parto era un neno e naceu morto os 7 meses de xestación). Emiliano era fillo de Manuel Cortiñas Rouco.
  Manuel Cortiñas Rouco nace o redor do ano 1870 e falece no Fondo da Vila o día 11 de Marzo do 1939. Casa con Rosa Rouco Francos o 14 de xuño do 1893. Rosa nace o redor do ano 1870 e morre o 16 de febreiro do 1937 con 66 anos. Casan o 21 de xuño do 1893, son fillos  deles: Jesús Cortiñas Rouco que casa para o Chao do Cobo con Generosa Fernández Barreira: Ricardo, Claudio, Domingo e Edelmira son os seus fillos.  Santiago Cortiñas Rouco que casa para o Cordal con Antonia González Cortiñas: Efrén, emigrado ao Brasil; e Olimpia Cortiñas González. Emiliano Cortiñas Rouco queda vivindo no Fondo da Vila, na casa patrocial, e casa con Mª Carmen Alicia González Cortiñas: Fructuoso emigrado para Pamplona; Fidencia emigrada para Pamplona; Evencia, emigrada a Buenos Aires; Albino, carpinteiro e residente en Labrada na casa do Ferreiro no barrio dos Currás; Esther, residente en Labrada, na casa do Veiguello no barrio do Barral; Jesús Manuel, residente en Labrada, na casa do Morto no barrio do Chao do Outeiro; Policarpo, emigrado para A Coruña; Edmundo, emigrante en Londres, Pamplona e A Coruña; Servando emigrante en Londres son os seus fillos. Albino Cortiñas Rouco, casado para o Cadramón con Rosa García, e que falece no 18 de Xulio do 1962. Ortensia Cortiñas Rouco casada para o Cordal con Acacio Cordal Balseiro: José Antonio, Carmen, Leandro e Restituta son os seus fillos. Do matrimonio faleceron varios fillos. José Mª Cortiñas Rouco, morre con 8 días de vida do 9 de xulio de 1894. Claudio Cortiñas Rouco, nace no Fondo da Vila o 18 de marzo do 1898 e morre no mesmo lugar o día 20 de outubro do 1918 por mor dunha gripe; tiña de profesión carpinteiro. O neno José Mª Cortiñas Rouco nace no Fondo da Vila o 2 de xaneiro do 1902 e falece o 7 de maio do 1904. Unha nena chamada Mª Edelmira Cortiñas Rouco; nace o 27 de febreiro de 1910, e morre a causa de "debilidad congénita" o día 1 de febreiro do 1915. Outro neno tamén chamado José Mª Cortiñas Rouco nace o 31 de decembro do 1912 e morre o 23 de agosto do 1913. Manuel era fillo de José Cortiñas Rouco.
   José Cortiñas Rouco casa con Francisca Rouco Fraga. Do matrimonio nacen dous nenos, Mª Josefa (Pepa) e Manuel Cortiñas Rouco; ela solteira sen descendencia coñecida. Tamén morreu de viruela un neno con 14 anos de idade chamado Jesús Mª Cortiñas Fraga. 
   Aparte o citado José,  quedan varios irmáns casados en diversos barrios de Labrada: Baltasara, Jacobo, Carlos, Luis e Ramón Cortiñas Rouco, Luis falece con 23 dias o día 22 de novembro do 1858. Jacobo Cortiñas Rouco morre con 82 anos o 5 de outubro do 1902 no barrio da Fonte Vella, (casa de Xacobe); casado con Dominga Rouco Fraga, deixando dous fillos: Domingo e Josefa Cortiñas Rouco. Domingo Cortiñas Rouco casa con Amalia Carballeira, de Corvite; do matrimonia nacen: Adriano, Elvira e Dominga Cortiñas Carballeira. Tamén dous nenos chamados Aquilino que falece con un ano de idade, a causa de diarrea crónica, o día 23 de decembro do 1880 e Pedro que falece con 2 anos de idade o 7 de xullo do 1890 por mor de unha meninxite aguda.  Elvira Cortiñas Carballeira, casa para o Cordal con Jesús González González. Carlos Cortiñas Rouco morre con 84 anos o 17 de decembro do 1911 no barrio do Outeiro, casou con Ramona Solmo Fernández e deixan seis fillos: Francisco, Domingo, José, Ramón, Josefa e Carmen.
   Francisco foi un home que viaxou a Habana varias veces; suponse que voltou a vivir definitivamente en Labrada xa que, morreu no ano 1933, a noite do nadal con 67 anos. Está enterrado no nicho do Benjamín no noso cemiterio. Foi interventor do Banco de España en Cuba.
   Domingo, emigrado a Arxentina e co tempo comprou unha facenda en Córdoba, (Arxentina); é de supoñer que fixo algún viaxe a Habana, xa que temos fotos del remitidas desde a illa. Casou aló e froito do matrimonio naceu unha filla chamada  Mª Celia Cortiñas, crese que o segundo apelido era González. Mª Celia casou con un ciudadán italiano, pero por mor da guerra civil foise perdendo o contacto que tiñan co Jesús de Paridoiro. Morreu na Arxentina.
   Anecdótica resulta a nova seguinte publicada no diario El lucense con data 07/03/1900:
   "Providencias del Juzgado de primera instancia de Becerreá citando a Vicente Arias y Jacobo Fernández López, para que el 16 de Mayo próximo se presenten ante la Audiencia Provincial, y del Fiscal militar de esta plaza encargando la captura del soldado Domingo Cortiñas Solmo, natural de Labrada, ayuntamiento de Abadín".
   Pois resultaríalles dificil encontralo!!
   José Cortiñas si que foi para A Habana e alí se atopaba cando a illa loitaba pola súa independencia contra a invasión Española e, foi chamado a filas e alí pelexou do lado Español.Cando Cuba se fixo independente José regresou a Labrada.

    Foto postal de Domingo Cortiñas remitida desde a Habana, Cuba.

                   Outra foto de Domingo Cortiñas na Habana.

   José Cortiñas Solmo, coñecido polo "José de Carlos" casou en segundas nupcias para a Besta (Paridoiro) con Josefa Solmo Fernández o día 6 de setembro de 1910, con quen tivo dous fillos chamados América e Ricardo, que faleceron, América o 12 de xaneiro e Ricardo o 3 de de febreiro, ambos os dous a idade de 6 anos no 1920. Na data do falecemento de José Cortiñas, o 11 de marzo do 1953 con 80 anos, enterrado no noso cemiterio no nicho do Jesús de Paridoiro; deixa recoñecido un neno chamado Jesús Solmo Fernández. Josefa Solmo Fernández morre o 15 de abril do 1939 con 64 anos de idade. Antonia Solmo Fernández, irmán da anterior, morre o 23 de abril do 1929 con 40 anos de idade, deixando un fillo de 3 anos chamado Jesús Solmo Fernández. É de lóxica concluir que o neno chamado Jesús era fillo do citado José de Carlos.
   Josefa Cortiñas Solmo casa con Ricardo Fernández Cabado, non deixan descendencia e viven na casa vulgarmente coñecida como da "Rachanoia". Casa que está situada no lugar onde antigamente estaba a capela do San Antoño. Traen de caseira a Josefa da Carballeira de Espiñarcao e queda na casa como herdeira e con un fillo chamado Benjamín. Ricardo Fernández, coñecido tamén polos nomes de Ricardo de Paz ou do Bataneiro.
   Carmen Cortiñas Solmo morreu solteira contando 38 anos o 5 de marzo do 1921. 

                 O neno é Jesús Solmo, (o Jesús de Paridoiro) xunto a súa tia Josefa Solmo.

    José de Carlos ou tamén José Cortiñas Solmo.

Ramón Cortiñas Rouco morre con 82 anos o 5 de xulio do 1915 no barrio da Lamacide, casado con Francisca Pena Lopez. Deixan tres fillos: Jesús, ausente en Buenos Aires, Mª Josefa (Mª Pepa da Valiña) casada con José Carracedo. Antonio, emigrou tamén a Buenos Aires pero volveu e casou con Remedios Diaz. A Mª Josefa Cortiñas e José Carracedo falécelles un fillo, de nome Luis, con 16 meses de idade, o día 18 de xaneiro do 1915. Minerva Cortiñas González, nace no Carvallal e morre, solteira, no Fondo da Vila o 19 de xaneiro do 1874 con 70 anos. Era filla de Ciprián Cortiñas e Luisa González, naturales do barrio do Fondo da Vila.. Os pais de José Cortiñas Rouco son:
    Luis Cortiñas González e Lorenza Rouco. Luis natural do Fondo da Vila, nace aló polo 1793, e falece con 61 anos o 22 de novembro do 1854. Lorenza nace aló polo 1791 e falece o 4 de agosto do 1859. Luis Cortiñas era fillo de:
   Ciprián Cortiñas casa con Luisa González . Ciprian foi o Cortiñas que nace no barrio da Besta, en San Simón da Costa. Aparte do anteriormente citado, teñen outros fillos; Luis que falece o 21 de Novembro do 1858 con 23 ( dias ou anos). Minerva, nace no Carvallal e morre, solteira, no Fondo da Vila o 19 de xaneiro do 1874 con 70 anos. Bernarda, que falece no Fondo da Vila, o 29 de xaneiro do 1874 con 81 anos.
   Outro lazo dos Cortiñas foi para a Capeleira. O Antoño da Capeleira, fillo de Mª Joséfa López Carreiras.  Mº Josefa era filla de José Mª López Cortiñas e Antonia Carreiras. O extrano é que, José Mª, posúe o apelido Cortiñas, era fillo de solteira, o pai era Pedro de Blanco, e o nome da nai é Dolores López Rouco. Dolores falece en setembro de 1909. Era filla de Manuel López e de Baltasara Rouco.
   A casa do Fondo da Vila, tamén "Lugar de Miranda" pertencia a unha familia moi rica da cidade mindoniense; esta oficialmente situada no barrio da Choqueira, o amparo dunhas fermosas e soleadas vistas. A casa de pedra, grande e antiga. É de supoñer que a parte da cociña vella sexa o primeiro lugar da vivenda do Fondo da Vila e con posterioridade edificouse o frente que hoxe coñecemos. Sabemos, aparte os documentos atopados, por oídas que os Cortiñas viñeron do barrio da Besta na parroquia da Costa, (San Simón), tamén a sogra de José Cortiñas, os documentos atopados indican que era de San Simón da Costa. Ciprián veu casar para Labrada, é de supoñer que viñeran vivir de caseiros o "Lugar de Miranda" xa que o lugar do seu falecemento esta situado no Fondo da Vila. Quen adquiriu o lugar en propiedade suponse que fora ou José ou Luis Cortiñas. Aínda que para compralo non tiñan diñeiro, deixoullo Dolores Lopez, da Capeleira. 

 Foto do ano 1966. Na ventá do cuarto cativo, o matrimonio formado por Mª Carmén Alicia Gonzálea Cortiñas e Emiliano Cortiñas Rouco.

   Cordal.
   Mª Carmen Alicia González Cortiñas, nace no cordal o 2 de xullo no ano 1905. Jesús González González e Elvira Cortiñas Carballeira son os seus pais. Da unión nacen, aparte a citada: Otilia, Antonia, Xusta, Policarpo, Carmen e Isidoro. Tamén un neno de nome Aquilono Cortiñas Carballeira que falece con un ano de idade, a causa de diarrea crónica, o día 23 de decembro do 1880.
   Jesús González González nace O Pazo o día 15 de xaneiro do 1887, fillo de Antonio González e de Andrea González Pérez. Que era neto por liña paterna de Bernardo González e de Rita Fernández, do Pazo; e por liña materna de Juan González e Rosenda González (Gómez) Pérez, do Cordal. Sendo neno vai vivir ao Cordal para gañar unha herdanza; e casa con Elvira Cortiñas Carballeira, de Corvite. Jesús González e fillo de Antonio González.
   Antonio González Fernández casa con Andrea González Pérez.
   Os pais de Andrea son Juan González e Rosenda González do barrio do Cordal.
   Amalia Carballeira Pérez, nace en Corvite e casa con Domingo Cortiñas Rouco, (Casa de Xacobe), do matrimonio nacen catro fillos: Dominga , Elvira, Adriano e Antonia Cortiñas Carballeira, esta falecida o 12 de maio de 1885. Elvira casa para o Cordal con Jesús González y González e do matrimonio nacen: Otilia, Antonia, Mª Carmen Alicia, Justa, Policarpo, Carmen e Isidoro. Dominga casa para  A Caveira con Manuel Camba Hermida. Adriano casa con Benita González da casa do Habanero,casa tamén coñecida po do "Tres Reas"; teñen por fillos a: Adelina, (emigrada a Buenos aires), Cecilia, Antoño, Amaro, Adoración, Maria e Teadoro.

Casa do Jesús das pícaras, no Cordal. Detrás: Carmén, Isidoro e Toña. Diante: Efrén, Jesús González González, Olimpia e Elvira Cortiñas Carballeira.

Foto da familia Cortiñas González. Empezando pola esquerda: Fructuoso, Fidencia, Esther, Evencia(Ortensia), Alicia, Emiliano e Santiago (Albino). Diante da Ortensia o Edmundo; diante da Alicia o Jesús Manuel; e diante do Emiliano: Servando no colo e Policarpo. 

Comezando pola esquerda, os homes da fila de arriba: Jesús Manuel, Edmundo, Servando, Fructuoso, Policarpo e Santiago (Albino). No medio, e do mesmo xeito, as tres irmáns: Mª Esther, Fidencia e Evencia (Ortensia). Na fila de baixo e tamén da esquerda cara a dereita: Emiliano Cortiñas, Alicia González e Albino Cortiñas.

    Ano 1979, en Bos Aires. Xusta, Otilia, Alicia e Carmén en Bos Aires.

Diante da casa do Fondo da Vila, pode que unha das ultimas fotos de todos os irmáns xuntos. Ano 2000: Servando, Edmundo, Policarpo, Jesús Manuel, Esther, Santiago, Evencia, Fidencia e Fructuoso Cortiñas González.
   Datas.
   08/03/1931. Vallibria.
   "Ha sido nombrado por la junta de autoridades  de esta provincia, maestro en propiedad da la escuela de Romariz, a D. Santiago Cortiñas Rouco".

  

Movementos socio-culturais de Labrada.

   Labrada foi, e é centro de mencións en artigos, poesía ou relatos dos escritores que xurdiron nas nosas terras o longo de anos. A nosa cultura, inculcada por xéneros pouco adoutrinados a deixar xurdir libremente o pensamento do aldeán, aldeán tamén predisposto a deixarse ningunear a cambio de moi pouca cousa; digo, a nosa cultura no fondo coidadosa coas tradicións, a pesares dos ataques sufridos, soubo coidar a herdanza dos antregos, a única maneira foi o boca a boca, xa que a escritura era de outra clase de sociedade. Aínda así, aínda hoxe ten unha pésima autoestima, e cando se fala de cultura ou coñecemento, o labrego e gandeiro, o aldeán non ten a dignidade de valorar o que significa ser o que un decide ser.
   (Aldeán non é sinónimo de patán ou de paleto. É sinónimo de xente versada na natureza, nas relacións humanas, nas manualidades e, sobre todo, en acoller e abeirar ó que chega. Palurdos aqueles que, créndose culturalmente por enriba do aldeán, saíron mofados coa  nosa trastenda e retranca).

   Unha das persoas que decidiu plasmar os sentires do seu adentro foi Manuel Regal Ledo, quen profesa unha profunda simpatía da nosa terra dende a súa peregrinaxe relixiosa na parroquia. Amigo da xente sinxela, amigo da axuda, uniu de un xeito fermoso o amor pola terra co amor que tiña con Xesús, de aí naceron varios libros cheos de unha humana relixiosidade. Home participativo nas loitas xustas, de arrimar o ombro e, tamén, de transmitir paz. Son recordadas con risas, coa guitarra pola man,  as súas formas no canto e na lectura detrás do altar, coa súa personalizada cachaza. Escribiu varios libros, entre eles  "Co evanxeo pola man" onde, nós, os de Labrada, mesturámonos con Xesus, e Él con nós,  e "Labrada, no ubre da abundancia"; onde fai un percorrido físico pola parroquia.

Del e do seu compañeiro Miguélez, saíron moitas iniciativas asociativas e culturais, pero o esencial era intentar meter un espíritu diferente de cristianismo a través da sinxeleza do pobo. Entre un feixe de cousas é de recordar unha obra de arte escrita por Regal Ledo e representada na nosa igrexa, e que na súa totalidade os actores foron veciños da parroquia. A mín, persoalmente, veu a ensinarme que un gandeiro e tatexo pode chegar a sentirse un narrador no mellor teatro, na vida e coa súa xente.
   Outras fermosas iniciativas foron as ilusionantes maneiras de facer que a xente se fixera participativa dentro da sempre difícil e complexo armazón eclesiástico. Formaron grupos de xente no chamado "Movemento Rural Cristian"; grupos que tíñan unha importante iniciativa na loita pola dignidade rural, no asociacionismo e tamén en movementos políticos. AVELA, Asociación Veciñal de Labregos; foi o froito das inquedanzas de un grupo de veciños; maioritariamente das parroquías que ollamos cara o Xistral; Montouto, Labrada, Romariz, Fanoi, Galgao e Abeledo; que organizamos un partido político coa fin de ter representación no concello. De Labrada foron varias as persoas que se uniron o movemento político e que participaron activamente nel e que aínda hoxe seguimos a loitar pola dignidade do campo e en contra do caciquismo rancio e perenne. O Dourino da Casavella, o matrimonio formado por Jorge do Carracedo e a Henar do Aparicio, esta última aínda hoxe segue na loita dende a presidencia da Comunidade de Montes.

Integrantes de AVELA. Comezando pola esquerda e por arriba: Manolo Regal de Romariz, Josesito de Fanoi, Tareixa Regal de Romariz, Orlando de Fanoi, Dourino de Labrada, Jesús de Romariz, Henar de Labrada, Luz de Romariz, Jorge de Labrada e Pilar de Abeledo.

    Tamén froito das iniciativas xurdidas do facer de Miguelez e Regal, saíu outra maneira de xuntanza o redor do altar. En Labrada éramos varios os veciños que nos preparábamos os xoves para a celebración do domingo sen cura; a Mª Te, Henar, Cándida, Manolo, Margarita, Jorge; e na capela do San Antoño o Dourino e Toño das Lucas. Trataba de seguir ensinando a palabra de Xesús a través de xente laica. Xentes que recibían as ensinos de curas amigos do Xesús sinxelo, o Xesús apegado os traballos e o día a día do campo labrego. Enraizaron neses tempos un xeito de facer incómodos cristians e cristians comúns. De xeito que se fixeron eco do novo xeito de facer comuñón xentes e organizacións de fora do noso entorno. Novas e incómodas opinións xurdiron, e tamén o mesmo tempo xurdiron xentes con ánimo de calalas.
Non quero deixar pasar o momento sen facer xustiza linguística. Saíamos de tempos escuros para a xente, de palios, de misas de costas para a xente, oracións en latín e castelán, de ovos para os curas e de fame nas casas; certo domingo chegou un delgado cura do Carballiño, amitadiño o José de Chaveas, chamábase Xosé Meiriño López, home que veu con folgos novos, lembrámonos que as misas empezaron a ser en galego, participando a xente nas respostas, guiados con folletos que se repartían ao comezar as celebracións. O, e a posteriori Xosé Antón Miguélez e Manuel Regal Ledo fixeron de Labrada, eclesiasticamente falando, máis aberta e máis galega.   

   Artigo de xaneiro do ano 1998 nunha revista de tirada nacional.

              Artigo publicado na Voz de Galicia.

    30/11/1980. La Voz de Galicia.
   "XORNADAS DE TRABALLO SOCIAL RURAL 
   A las 10 de la mañana proseguiran las I Xornadas Galegas de Traballo Social Rural, con la intervención de X. Gonzalo de la Huerga, Juez de Lugo, quien hablará sobre la División administrativa vixente e realidade socio-económica e territorial do lugar, a parroquia e a comarca. A las 12.30, el arquitecto Carlos Almuña Díaz pronunciará su conferencia en torno al Habitat rural e lexislación urbanística. Infraestructura e equipamentos. Por la tarde a partir de las 4.30, Manuel Regal, cura rural en las parroquias de Abadín, tocará el tema: Convivencia veciñal na parroquia rural. Función social da Eirexa. A las 6.30, los grupos de trabajo reflexionarán en torno a los temas tratados".

A Festas dos Vellos
   Como xa comentamos anteriormente, outro logro que saíu na etapa na que Regal e Miguélez pregoaron a súa fe polas nosas terras foi a estrañada "Festa dos vellos", un xeito de recoñecemento os obxectivos logrados e dos traballos dos nosos maiores. Cada ano distinguíanse o home e a muller de máis idade, a el con un caxato e a ela con unha coroa. Os tempos mudaron, as persoas foron tomando sendeiros distintos e as boas prácticas e costumes deixáronse so na memoria. Miguélez segue recrutando adeptos a causa e Regal loitando pola causa.
   O harmonioso día en que se xuntaban no adro de Labrada velliños chegados dende Curro Vedo ata a Casa do Vizoso, ou dende O Pazo ata Sisalde; conseguíase compartir un sen fin de encontros e recordos; moitos anos de experiencias enriba dos subarcos e moita ledicia de poder xuntarse un ano máis. A pesar de que a realidade facía ver que xa estaban no atardecer do seu percorrido pola vida, transmitían unha forza e unha ledicia que nos enchía a todos. Pode que tamén fora o seu agradecemento por valorar o súa andaina facendo camiños para os que viñéramos detrás tropezásemos menos que eles.

A esquerda a Milagros de Nisio, bailando a Henar, Eusebia da Choqueira, Mª Te do Perrote e Albino do Fondo da Vila. O neno da dereita, que está de costas é o Luis do Rafael.

A esquerda o José do Mariano, a Margarita do Ferreiro, Policarpo do Fondo da Vila e Inocencio de Camba. Sentados: o Jesús de Xan e o Jesús de Xanáz.

A esquera o Adelino do Porto Vello, descoñecidos, o da camiseta blanca o Hector do Pazo, Belarmino, Carlos de Santiago, descoñecido e o da dereita de todo o José de Rouco.

 Na parte de riba; O Jesús da Angelita, María de Xan e a Josefa de Santiago. Na parte de baixo; a Aurea das Gagas, Josefa da Tuxa, Filomena dos Gabries, Palmira do Pazo, Josefa das Gagas, Toña do Cordal e Eduardo da Felisa.

    Grupo de gaiteiros amenizando o Festa. Fotos de o redor do ano 1987.

Maio do 1988, dia da Festa dos Vellos. Facendo as ofrendas dianto do altar: Manuel Rivas do brazo de súa avoa Alicia; Elvira Rivas, Josefa do Tuxo e a Evangelina do Civil.

                                                                           1989

 A Margarita do Ferreiro e tamén a Paquita, monxa, repartindo chocolate os nenos: Rubén dos Currás, Curro Vedo, Alberto do Cordal, Amable de Carozo, Emma, Javier do Chendo, ....
 

Na parte inferior-esquerda e con gorra, Jesús Vizoso Vidal. Sentados: Granada do Perrote, Emérita de Chaveas, Josefa de Níseo, Antoña do Cordal, Hermelina e Isidoro do Ferreiro, Hilda do Villagal, Ramón e Vita da Casa Vella, Eusebia da Choqueira, Jesús de Santiago, Filomena dos Gabries, Ricardo do Perrote e Divina de Carozo atendendo as nenas. Detrás deles a Mª Té do Perrote e na parte superior esquerda as irmáns Angélica e Esperanza Otero Vivero.

Comenzando por detrás de todo: Antoña da Juanita, Antoña de Xán, Oliva de Carozo, Josefa de Santiago, Mª Jesús do Belarmino, descoñecido, Oliva e Jesús de Xan. De pé cos brazos cruzados: Mª Josefa de Santiago e Albina do Chendo. Na parte do medio: Josefa de Balseiro, Elvira de Carozo, Articiana das Carminas, Maria e Agripina da Angelita. Sentados na parte dianteira: Maria e Xusta do Coto, Jesús de Paz, Jesús do Anxel, Alfredo, José Mª e María da Caveira e a da dereita de todo é Amandina, cuñada da María de Garcia.

Na parte traseira da foto e comenzando pola esquerda: Eduardo do Coto, Serafín de Carozo, Edalia da Fonte, María de Carozo, Luz do Habanero, Esperanza do Garelo e o José do Cadrado de Currovedo. Na parte de diante: Francisca de Curro Vedo, Carmen da Fonte e Josefa do Garelo.

Sentadas. A Toña do Cordal, Hermelina do Ferreiro, Filomena dos Gabries, Xusta de Curro Vedo, Xusta da Valiña e a Josefa de Nisio.

                     A Xusta de Curro Vedo e e a Vita da Casa Vella, bailando.


    A Palmira do Pazo e a Josefa de Balseiro.

                    A Maria da Angelita, de Raiña da festa e a Carmen de Requeixo.

Na parede o Narciso do Camba e o Monsito do Requeixo; debaixo, o Cordal e a Isabel do Porto Vello e a Vita da Casa Vella; diante a Palmira e o José Mª de Garcia, como Rei da festa.

                     Jesus de Paz do Campo dos Novos.

   A Soledad da Tuxa coa Cristina do Choqueira no colo.

O Jesús do Anxel mirando para o seu neto Oscar, no colo de súa nai. A dereita da foto a Mª Jesús do Belarmino.

    O Ricardo do Perrote, animado polos veciños, subindo o pau.

 De pé o Andres, xenro do Angel da Costa da Laxe; Suso de Nisio e Germán da Angelita. Tirados no chan e tamén comenzando pola esquerda: José Luis de Rouco, Miguel do Chao do Outeiro, Carlos de Santiago, Jesús da Angelita, Emiliano do Chao do Outeiro, Cesareo do Campo dos Novos, Lito do Pepe do Chiquito, José Manuel de Tezán, Pepe do Chiquito, Plácido do Eleiterio, Ana do Plácido, Manolo da Poza, Isaura do Campo dos Novos, José do Requeixo e Javier da Cesina.

   Os gaiteiros, de Muimenta, facendo un descanso.

     O Narciso e a Maria de Carozo, traendo a burra para participar na divertida carreira.

    O José Luis de Rouco , a esquerda, e o Jesús do Fondo da Vila na carreira de burros.

    Veciños mirando a carreira de burros.

 Nenos facendo a Carreira de sacos. Comezando pola esquerda: Marisa do Monsito, Mª Josefa de Rouco, Mª Carmen de Curro Vedo, Amable, Alberto do Monsito, José Manuel do Dourino, Rubén dos Currás e Luis da Cabeira.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

   Outro acontecemento social, pero máis a nivel municipal, promovido polo Movemento Rural Cristián foi a celebración da Cabalgata de Reis no ano 1988, saíndo de Gontán e rematando no colexio de Abadín. Toda unha obra de arte feita e protagonizada por mozos das parroquias da zona montañosa do noso concello. No lugar de camelos puxéramos eguas, e os reis e paxes eramos os veciños que, durante un tempo, preparamos e organizamos a festa. Foi un gran éxito, tanto a nivel organizativo como de asistencia.

A esquerda o Orlando de Fanoi chamando a egua onde vai Javier dos Fornos; detrás con bata branca e pintado de mouro, Manuel Rivas; chamando a egua onde vai o Emilio do Cepo.

    A cabalgata en Gontán, pasando por diante da Casa do Seixo e da Farmacia.

    En Abadín, entrando para o patio do colexio.

Comenzando pola esquerda: Basilio facendo de pastor; Mercedes co meniño no colo facendo de María e Toño facendo de José; Javier facendo de pastor. Os tres Reis: Baltasar protagonizado polo Emilio do Cepo, Melchor protagonizado polo Hipólito e Gaspar protagonizado polo Javier dos Fornos.

    Os Reis Magos repartindo agasallos aos nenos.

Mercedes da Costa da Laxe e Remedios da Valiña na representación da obra de arte celebrada no pavillón do colexio.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
   Volvendo ás letras en si, outro escribiente máis lonxano para nos é Manuel Murguía, quen fai un comentario sobre as xentes de Labrada no seu libro "Historía de Galicia" no Volumen I.  
   O cronista oficial de Mondoñedo Eduardo Lence Santar, nos anos vinte e trinta, colaborador en diversos xornales da época, fai mención as montañas de Labrada, como tamén en varias publicacións no diario de Mondoñedo "Vallibria". Como tamén fixo Iglesias Alvariño no xornal "La Noche", publicado o día cinco de agosto de mil novecentos cuarenta e nove, describe unha viaxe de Noriega Varela, co título "Tierra de brañegos" onde describe o itinerario por Romariz, Labrada e Montouto. O máis singular é que consigue que se vexa dende a Corda o barrio de Sisalde, algo físicamente imposible sen imaginación.
   

Tamén o mesmo autor  na súa poesía "Ora e unha abedoeira", dí
    "........................................................
     Ou a meiga mais linda e argalladora
     que inquietou ós brañegos de Labrada ..."
 
Noriega Varela foi un namorado das terras altas do concello de Abadín.  Son moitos os relatos do autor facendo referencia as nosas terras, poemas dedicados a Romariz e o barrio de Espiñarcao. Nun relato de Lence Santar describe a viaxe que fixera o escritor dende Mondoñedo ata Labrada, e que fixeron noite na casa do Bataneiro. Comenta o cronista que durante a noite houbo contos arreo, un dos comentarios da nosa parroquia é o seguinte:
 "................................................................................................... 
 Que modismos y palabras los de estas montañeses! No, no ha
 palabras más enxebres, más puro que el de Labrada! Encanta! ....................................................................................................."
   Outro reflexo da importancia da vida brañega na obra de Noriega Varela, e que volve a facer referencia a Labrada, demostroi no poema que trancribimos de seguido:
   "ORA E UNHA ABEDOEIRA...
   Trocouse en arboriño (foi n´outrora), Y aparece nos ermos orballada, Porque gusta d´as lágrimas d´aurora, Xoiñas fulgurantes...
                                 A Isolada Ora é unha abedoeira; mais xa fora Nympha, tal vez, ou princesiña, Fada!, Ou a Meiga máis linda e argalladora  Que inquietóu ós brañegos de Labrada. ..................................................................................".
 
Na poesía titulada "San Cosme de Galgao" publicado no xornal "Compostelano"con data quince de febreiro de mil novecentos vinte e seis, Lence Santar, exprésase do seguinte xeito ... 
"Serra d´a Pena d´a Roca
 D´a Corda e de Padornelo;
 Serras d´a Enfesta e Labrada
 D´a terra de Mondoñedo.
 Ben podes estar rumbosas
 Pois tedes n-o medio e medio
 A San Cosme de Galgao
 O sanador d´os enfermos.
 ........................................"

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Representación dunha obra de arte no Tele Club do Outeiro. A Mª del Mar do Dourino, Hipólito das Lucas, Joseiño das Pablas e José Manuel de Tezán. Os nenos do público non sabemos quen son.

 Mesma obra en distinto dia. Esther da Casa Vella, Nilo da Eva do Brais, Hipólito das Lucas, Joseiño das Pablas e descoñecido.

Casa dos curas en Romariz: Hipólito das Lucas, José Ramón das Tarandeiras,Ana do Carballal e Mª Te do Perrote. O redor do ano 1986.

Preparando a celebración do domingo sen cura do Movemento Rural Cristiano, na cociña da casa do cura. A rapaza da esquerda é a Mª Té do Perrote, Henar do Virgilio, Cándida de Xan, Margarita do Ferreiro, Dourino do Civil e Jorge do Carracedo.

Preparando nenos para a primeira comunión na lareira da Casa do Cura en Labrada. Comenzando polo fondo: Albina de Viveiro a dereita da súa filla Berta. Mª Oliva do Belarmino, Amelia de Carozo, José Manuel do Dourino, Amable de Carozo, Luis da Mª Oliva, descoñecido e metade da cara do Tino.

   De diante a atrás: Articiano de Rego, Elba do Chiquito, Antoña e Dourino da Casa Vella.

Pepe do Chiquito, Articiano de Rego, Elba do Chiquito, Antoña e Dourino da Casa Vella, diante, Constantino Terrón de Carozo.

Comezando polo Tino e seguindo: Luis da Cabeira, José Manuel de Rego, Amable de Carozo, José Manuel da Casa Vella e Patricia do Chiquito.

Xuntanza na Casa do Cura do Movemento Rural Cristian de Labrada. Comezando pola esquerda: Henar Román, José Luis Rouco, Manuel Rivas (en crequenas), Margarita González, Toño das Lucas, os irmáns Rubén e Oscar Cortiñas (en crequenas) , Emiliano Cortiñas, Carlos Rouco, Rosa (monxa), Miguel Cortiñas, José Manuel Vivero e Javier Prieto.

    Esther da Casa Vella, na representación da obra de teatro.

Comezando pola esquerda: Esther da Casa Vella, Teófilo co Suso diante del, metade da cara do José Manuel do Dourino, José do Antón Mª, Mª Carmen de Paridoiro, Angeles do Salvador, Maria e Mercedes do Angel do Balbino e debaixo o José Manuel de Tezán.

Angeles e Mercedes da Costa da Laxe, Francisca Solmo, Mª Paz, Maribel e Eusebio de gorra; na parte de baixo a esquerda o José Manuel de Tezán.

Entre outros: José, Arturo de Nisio, Isabel de Solmo, Ana do Carballal, Dourino, Josefa de Otero, Lino da Costa da Laxe, Mercedes Rouco, José Manuel do Dourino, Leofé dos Viveiros, Figenia (Panadeira de Abadín), Mª Fe de Rouco, panadeira nova de abadín, Andrés da Barqueira, panadeira vella de Abadín, José do antón Mª. Antoña da Casa Vella, Gabino do Sota, Minerva e Esther da Casa Vella e a dereita de todo, Jesús do Salvador.

Grandes e pequenos escoitando o Plácido do Cego tocar a gaita. Os nenos da esquerda cara a dereita son: Berta e Marisa da Capeleira;Esther de Caboxo, José Manuel da Casa Vella, José do Antón María e metade da Mª Fe de Rouco, detrás dela e cara pa esquerda Ines de Caboxo, Lino da Costa da Laxe, Guillermina de Caboxo, Ana, Genara, metade da Estrer e Placido do Carballal, Carmen dos Gabriés, metade da Erundina da Capeleira e Eusebia da Choqueira; na seguinte fila con gafas o Claudio das Tarandeiras, Benilde e Esperanza da Capeleira, José de Sisalde, arturo de Nisio, Francisca e Josefa de Otero, Suso da Coutada, José Luis do Xordo, Ibérica do Carballal e Adela (Delia) do Antón Mª. As xentes que aparecen detrás de todo e baixos non sabemos quen son.

    Na casa dos curas, en Romariz, a María da Misiana e a Margarita do Ferreiro.

Ano 1990. Romaxe en Trasanquelos. Os da foto veñen sendo: O Marcos con seus pais, Henar e Jorge, Xunto a eles o cura de Trasanquelos. No medio Oscar dos Currás, Manolo Regal, Toño das Lucas e Daniel da Choqueira. Agachados José Luis de Rouco, Emiliano e José Manuel do Viveiro, ambos os dous, do Chao do Outeiro.

Mesma data e mesmo sitio. Da esquerda a dereita e comenzando por enriba: Mª del Mar da Casa Vella, Ana da Valiña, Emiliano do Chao do Outeiro, Toño das Lucas e Corsino de Espiñarcao. Debaixo: Manuel Rivas, José Luis de Rouco, José Manuel do Viveiro e Oscar do Ferreiro.

                         Toño das Lucas e Oscar facendo un xogo en Trasanquelos.

       Toño das Lucas e Ana da Valiña en Trasanquelos.

A esquerda Xosé Antón Miguelez, o José Manuel do Viveiro co micrófono falando, o Jesús do Xeada ollando cara o chan, o quinto home é o Angel do Faustino. Ano 1990, Trasanquelos.

Viaxe do Movemento Rural Cristiano de Labrada, no ano 1990, a Montalegre, Portugal. Comenzando pola dereita: Mª Esther Cortiñas, José Manuel Vivero, Angel Carlos Rouco, Jorge Cesar Carracedo, José Prieto, Miguel Cortiñas, José Luis Rouco e Manuel Rivas.

Comenzando pola esquerda e por riba: Manuel Regal, Miguel Cortiñas, José Luis Rouco, Dourino Prieto, José Manuel Vivero e Manuel Rivas. Na parte de baixo: Margarita Rouco, Jorge Carracedo, Emiliano Cortiñas, Carlos Rouco, Henar Román e Mª Esther Cortiñas.

Foto sacada no Tele-Club do Outeiro: Antón Mª, José Luis Otero, Ricardo do Garipol, Adelino da Casa Vella, Jesús do Salvador, Angel do Balbino, Jesús de Pardoiro, Hipólito da Baselisa, Ramón dos Curulos e Dourino da Casa Vella.

Os Bilbaínos.
Outro xeito de relación e traballo do Movemento Rural Cristiano tamén foi a acollida de grupos de mozos procedentes de fora da Galiza, coa finalidade de compartir experiencias, culturas e xeitos de vivir a fe. 
As parroquias de Labrada, Montouto, Romariz, Fanoi, Estelo, Ubeda e Lagoa, o longo da década dos 80 e 90, cada verán acolleron a estes grupos, procedentes maioritariamente de Euskadi, pero tamén xente de Madrid ou Asturias, achegábanse a nosa parroquia. Os chamados "grupos de Bilbaínos" achegábanse coa finalidade de vivir e fortalecer a súa fe, de compartir. A finalidade era estar en Labrada quince días, guiados por un par de monitores, pola mañá organizaban as súas reunións e tamén poñían escola os meniños e, despois do xantar, compartíamos con eles o noso día a día; os traballos do campo. Ben traballando coa herba, co centeo, mallando ou o que xurdira. Eran momentos de unha intensa relación, eles intentando aprender a manexar os aparellos do campo e nós mostrando o xeito de facelo. Ou tamén  o intercambio da linguaxe. Nós intentando manexarnos na difícil tarefa de falar o pouco castelán que aprenderamos na escola e eles recollendo as nosas verbas que saían de xeito fácil e espontáneo. 
Tiñamos outras xeitos e momentos de compartir. O remate do día, coas faenas aparcadas ata o día seguinte, viña o momento da ducha, se había sorte; da cea, de compartir o pan e o viño, de conversa ata ben entrada a noite, do inicio de amizades que aínda duran no tempo. Podemos recordar con un fondo e fermoso estima a xente dos barrios de Deusto, Ibarrekolanda ou San Ignacio en Bilbao, de Azpeitia, Azkoitia, etc. Outra xente que viña de Madrid ... Tiñamos días de duro traballo e noites de festa rodeando un sentimento e acompañados de cantigas. 
Pero sen dúbida, o momento máis duro, que sempre viña precedido de unha festa; era o do día da despedida. Había un xeito de medir a intensidade do intercambio compartido, canto máis dura era a despedida, máis intenso fora o intercambio. Eles volvían as súas casas, e deixaban un estraño baleiro.
O baleiro da amizade.

    Grupo da décado dos 80.

    Grupo de agosto do 1983, na Casa de Pita no barrio da Lamacide.

    Grupo, disfrazado, do mes de agosto do 1983, na Casa de Pita no barrio da Lamacide.

    Grupo da década dos 80 na casa de Pita, a Lamacide.

Ano 1985, na cociña do Veiguello, da esquerda a dereita: José Luis de Rouco, Ana Alejandro (Ibarrekolanda), Ines, Manuel Rivas, Juan José Ruiz (Ibarrekolanda) Ana Obeso (Gijón) e Jesús.

    Ano 1987. No Barral, Senen e Oscar con xente do grupo.

    Outro grupo do ano 1993 diante da casa da Nieves.

    Grupo de Bilbainos do ano 1993 diante da casa da Nieves, o Barral.

Ano 1993, axudando a cargar alpacas para a casa do Veiguello, no prado do Rocho. Andoni, Raúl, Josetxu, Rafa, Manuel Rivas, Tomás e Javi.

Xente de Labrada e de Bilbao apalleirando a herba seca, verán do 1993. Comezando pola fila de enriba e pola esquerda: Isidoro González, Tomás, Rafa, Josetxu, Noelia, Esther Cortiñas, Andoni e Raúl. Na parte de baixo e do mesmo xeito: Luis Rivas, Josu, José Antoño Cortiñas, Jesús Cortiñas, Emiliano Cortiñas e Javi.

Na cociña do Veiguello, ceando despois de unha dura xornada de traballo. Comezando pola esquerda: ..., Carlos de Santiago, Rubén dos Currás, Tomás, Petxopó, Luis Rivas e Esther Cortiñas. Ano 1993.

Compartindo un pedazo de noite diante da casa da Nieves, no verán do 1993. Comezando pola esquerda: Estrella Gómez, Carlos Rouco, metade do José Luis de Rouco, Hilario Cuba, Jesús Cuba, Mª Sol (Cristina), Oscar e Rubén Cortiñas; diante, facendo queimada, Manuel Rivas.

    Grupo de Bilbainos do verán do 1999.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Son varios os artígos periodísticos nas que Labrada é o centro do artigo, por mor de asuntos varios, da Comunidade de Montes e do seu funcionamento, de iniciativas particulares de diversas características, tanto sociais coma políticas. A continuación pódese ver  un artigo publicado no "Progreso" con data cinco de abril do 2016.

   
Xentes, veciños nosos que posúen unha mente privilexiada, tanto polos recordos coma polo xeito de contar os recordos son Daniel da Choqueira, Jesús do Paridoiro, Eduardo da Rachanoa, Euloxio Castiñeira, Elba Requeijo, Modesta do Aparicio ...
   Tamén lonxe da nosa parroquia existe a posibilidade de facer Labrada. No eido local, e no que atinxe a este capitulo; no xeito de facer parroquia a través da arte e das letras, canalizando os privilexiados dons que un posúe e transmitirllos as xentes, sexan contos, música ou artes manuais. As foliadas sempre estaban entretidas por un dos veciños que posuía o ese fermoso don de tocar unha gaita un bombo ou un acordeón.
Gaiteiros da nosa parroquia, que tocaban a gaita foron o Jesús do Veiguello, Efrén das Pícaras e o Luis do Veiguello, acompañado polo Camilo de Casa de Juanito que tocaba o bombo.
Acordeonistas proliferaban máis. Tiñamos o Antoño do Vizoso, Benjalino da Poza, Elias do Choqueira, José do Viveiro, Antoño da Valiña, Jesús das Pablas, José da Dolores, Daniel da Choqueira, Domingo da Carmela. Tamén David de Carreiras, foi director dun cuarteto. Home nacido en Corbelle e casado en Labrada coa Teresa de Carreiras. Co tempo foron a vivir a Gontán onde rexentaron o bar coñecido co nome "David de Carreiras".
Músicos. Outros veciños de Labrada atrevéronse a vivir a música dun xeito máis profesional. O Valeriano do Carlitos e o Antoño da Poza, cada un deles eran compoñentes de cada súa  orquestra composta por veciños da zona. O Valeriano era membro da orquestra que ao longo da súa historia tivo varios nomes: "Los Hermanos", "Los Muchachos" e "Orquesta Beni", era máis coñecida polo alcume de "Os Cachelos". O director era o Placido do Reigosa que tocaba o clarinete o saxo, cantaba o seu irmán Manuel e tamén tocaba o baixo, o outro irmán Adolfo tocaba o trombón de baras, o citado Valeriano o saxo, Benjamín do Balsego a trompeta, José do Carballeira o saxo e José do Xaral saxo e o Germán do Oseira a batería. En agúns momento como medio de transporte xa ían no autobús do Zapateiro de Gontán, guiado polo "Binolo". Cabe destacar que o Placido e  Adolfo do Reigosa estudaran música nunha das escolas de música que por aquel entón xa había en Mondoñedo.
A presentación como orquestra foi en Romariz aló no ano 1951 e durou con variación na súa formación ata o ano 1962, que rematou a súa andaina na festa do San Antonio tamén en Romariz.

Orquesta  "Los Hermanos". Atrás: Germán do Oseira a bateria, Adolfo Reigosa co trombón de varas, Benjamín Ares a trompeta. Adiante: José Carballeira co saxofón, Valentín do Alambrero cantando e Plácido Reigosa co saxofón.

Foto do 6 de xaneiro do 1960, unha das últimas formacións da orquestra "Los Muchachos". Atrás: Adolfo Reigosa o trombón de varas, Valeriano de Carlitos a trompeta, Benjamín do Balsego a trompeta, e o contrabaixista Manolo Reigosa. Adiante: José do Xaral e Plácido Reigosa o saxofón, Armando Anello cantando, o acordeonista Manolo de Carballido e Germán do Oseira na batería.

    O Plácido do Reigosa tocando a gaita.

O Antoño da Poza, hoxe casado en Castromaior, empezou tocando na orquestra de Carballido coñecida polos Degos, tempo despois pasou a formar parte da orquestra "Los Fraga" posteriormente rebautizada como "Costa Verde", que tiñan a sede en Gontán e xa tocaban nas festas de unha maneira moito máis profesional. De recoñecido prestíxio era o seu cantante Manolo Campos ou o trompetista José Fraga.
A día de hoxe ...
Descendentes de veciños nosos e bos amigos de Labrada, e que presumen de ser Labradeses aló por onde van son, entre outros, David Vidal Moreno, Iago Mouriño Román e Cris Román. Artistas polifacéticos, un da Casa de García, outro da Casa de Camba e  Cris da casa da Isolina de Xan. Os primeiros do barrio da Caveira e Cris do barrio de Fonte
David Vidal, fillo do Pepe de García, agarrou o gusto as artes xa cando naceu. Empezou a tocar na guitarra de xeito amateur, para animar as foliadas que o seu redor sempre xorden. Persoalmente gardo recordos da festa do San Pedro e de noiteboa na Casa de García, sempre coas cantigas saíndo do seu sorriso. Aparte da guitarra tamén se animou a aprender a tocar o saxofón e a batería. Participa cun grupo en foliadas onde, seguro, xurde a espontaneidade e o bo facer.
Iago Mouriño, fillo da Anxeles de Camba, é outro personaxe profesional e polifacético no mundo do arte, tanto das letras coma da música. Un prodixio do Jazz na especialidade dos teclados, compositor e docente. Toca en grupos de Jazz e tamén acompañou durante varios anos o grupo de rock coruñes bROTERS iN bAND; ofrecendo concertos tanto en España como o longo de Europa. Tamén, desde neno, outra paixón é a de escritor. De seguido, e con un profundo agradecemento e co seu consentimento, publicamos un relato curto titulado "Aviseite", premiado co IV Premio de relato curto "Valera Buxán".

Cris Román, filla da Etelvina e neta da Isolina do Marelo. Muller polifacética: compositora, de unha fermosa voz, capaz de crear e xuntar varios estilos de música, rock, pop, country, soul .... e que compaxina coa docencia na Universidade de Santiago, Investigadora no Departamento de Psicoloxia Social e Metodoloxía. Antes de poñerse a andar como cantautora, púxolle voz o grupo de rock Areavasta.
https://www.youtube.com/watch?v=To8UZh1ArUs
Gustosa de amosar as fermosas e fondas raíces que sinte pola súa xente e pola aldea, que en parte a veu medrar.

Para todos aquelas xentes amigas da boa interpretación, Cris Román, veunos regalar un concerto o auditorio de Vilalba. Xentes de Vilalba e o seu redor puidemos gozar das cancións compostas, case na totalidade, por ela. Regalounos a súa fermosa voz e transmitiu nas letras a implicación social, amorosa e familiar. Tamén versionou cancións de outros artistas, como Bruce Springsteen, Dolly Parton, Tina Turner, Leonard Coen .... Tamén nos regalou un dueto con Vizcaíno, cantautor de O Incio, cantaron un poema composto por Santi Páramo, titulado "Si fuera"; e a música composta por Cris.
Fixo referencia os seus orixes, e as xentes de Labrada dedicounos unha canción de Leonard Cohen, Hallelujah, magnificamente interpretada.

   Cris Román cos músicos que a  acompañan na xira, no auditorio de Vilalba.
   Eles, e outros tamén, encárganse de carrexar Labrada polos mundos de ... todos.

A día de hoxe podemos gozar, a través da xente, dun amplo feixe de maneiras culturais. Temos a cultura da palabra, cantigas, contos e historias transmitidas de xeración en xeración. Exemplos témolos en cada un dos nosos avós ou pais.
Unha das veciñas que goza dunha ampla memoria e de contos é a Elba Requeijo Barro. Muller veciña e sinxela, que vive no barrio do Campo dos Novos, casada co Pepe do Chiquito. Un orgullo que unha lenda viva da cultura oral galega viva no medio de nós, e que no seu momento recolleu o diploma de recoñecemento e que a nomea "Mestra da Memoria", premio que outorga a Asociación de Escritores en Lingua Galega. Entre varias publicacións, recoñezamos aquí algúns dos relatos e contos nos regala na publicación "Galicia Encantada", que trata, entre outras xentes, sobre ela:
"http://www.galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=45&id=1133"
Tamén na "Revista oral Pazo de Musas" fan a seguinte referencia:

      "Elba Requeijo:

  Reside no barrio das Basilias, Labrada, Abadín (Lugo). Dedícase aos 

  labores agrícolas e domésticos, e sempre gustou, 

  desde moi nova, de aprender e recitar todo canto lía ou chegada aos seus oí dos.

 Lembra con  especial agarimo as “historias”, 

 follas impresas que se vendían na feira de Gontán. 

     Cando ela non as conseguía, pedíaas prestadas, 

     e no que pasa unha tarde alindando as vacas memorízabaas e xa non as esquecía. 

       Foi unhas das principais informantes do Equipo Chaira como se pode comprobar en

    "Da fala dos brañegos. Literatura oral do concello de Abadín".

    Dela dise nesta publicación “A achega a esta colección de Elba Requeijo

     é altamente significativa, cuantitativa e cualitativamente... 

     A ela e á súa extraordinaria memoria debemos varias longas composicións...”.

Arte tamén eran as figuras feitas de madeira, ou os pequenos carros feitos con cacholas dos nabos. Os zoqueiros, carpinteiros, xastres ou albardeiros, mestres con coñecementos mínimos, curandeiros ou menciñeiros, todos eles universitarios da vida facendo practicas nos traballos co arado ou fouciño, dependendo da especialidade.O noso veciño, José de Chaveas, era un deses homes universitarios da vida, sen coñecementos gramaticais pero con un amplo repertorio da sabedoría de vida, de bo facer argalladas. Carpinteiro, albanel, zoqueiro, fiador, calcetador, xastre ... o que fixera falla. Persoalmente, eu, vin como cortaba un garrafón do viño pola boca e o convertía noutro de gardar os chourizos en aceite coa boca moito máis grande. Vivía na Fonte Vella, fillo de Andrea, muller emigrada a Buenos Aires e cando regresou casou con Manuel Maseda, ela volveu con un fillo chamado Nicasio. Como alcume era coñecido polo nome de "Chaveas". Aparte do Nicasio e José, tiveron a María e a Emerita. O coñecido e recordado Dario de Chaveas, que sendo mozo vivía do que podía xuntar traballando do que fora, entre outras cousas mendar catiuscas de plástico con un ferro roxo; e  que vive en Madrid, era fillo da María.

   Fermosa foto de dous magos da garlopa. José de Chaveas a esquerda e Manuel de Carlitos.

Labradeses, que das súas mans, do seu pensamento e bo aprendizaxe, fixeron da súa vida un xeito de arte. Artellaban de tal xeito que tiñamos manciñeiros, xastres e costureiras, tecedoras, barbeiros e perruqueiros, zoqueiros, carpinteiros, albardeiros e zapateiros, canteiros, albaneies, serradores; todo forzados polas necesidades do día a día, foron xurdindo todo tipo de profesións.
Aínda que políticamente non é correcto mencionalo, tamén xurdían persoas "expertas" en provocar malpartos. Veciños con nome e cara, que por suposto, non vou a nomear nin dar a coñecer. Tratábase de mulleres, polo xeral solteiras, que o quedar encinta, coa vergoña e deshonra que iso supoñía, facían o posible para non pasar por esa situación.
Os arteiros das profesións citadas, encargados de cubrir as necesidades das xentes no seu día a día.
Manciñeiros: en Labrada que recordemos había dous. O "Jesús da Tuxa", que vivía no barrio de Xanaz, e o Lois, do barrio da Casa Vella, chamado o Lois, estes do século XX. Tamén, tempos atrás, aló polos comezos do século XIX, o Tezán vello, tamén se dedicaba as artes de curandeiro.

Lois Otero Pardiño, manciñeiro rsidente no barrio da Casa Vella, xunto a súa dona Dolores Cordal Pardiño.

Zapateiros ou albardeiros: Domingo do Requeixo, Dodolino do Carracedo, Jesús do Fondo da Vila, José de Chaveas.
Xastres e costureiras. Veciños como o Celso do Sende, Cándido do Pazo, José das Pablas, Teadoro do Carracedo; e aínda hoxe o Euloxio do Castiñeira é capaz de facer ou mendar calquera paxel. Cada muller, máis ou menos, na casa tamén posuía o don de mendar, coser ou arranxar as pezas que o tempo lle permitía. Outras facíano dun xeito máis profesional e saían a coser ou remendar polas casas onde eran chamadas. Tamén moitas e delas tiñan o don de tecer. Veciñas coma a Carmina de Cas Blanco, María e Emerita da Angelita, Carmen do Pazo, María da casa do Arnela, María e Elvira do Requeixo, Aída do Solmo, a Dina do José María, a Celsa das Vigas, Antoña das Pícaras, Basilisa de Verdes, Cecilia de Adriano, Pilar do Marelo, Carmen do Garipol, Élida das Pablas, Rosenda de Curruvedo, Arsilia do Campo dos Novos, Elvira das Vigas, Josefa de Vidal do Chao do Covo, Ortensia do Fondo da Vila, Ermitas do Choqueira, María do Baroncelle e a súa filla Ofelia, Araceli do Brais, Mª Antoña do Artilleiro ...
Tecedoras: Josefa do Garelo, Mª Antoña da Capeleira, Albina das Vigas, María do Baroncelle, Felisa do Coto, Angelica do Feliso do Coto.

         Elvira das Vigas. Tecedora e custureira.

Os zoqueiros, tanto nas versións da normal, chinela ou de caña. Zoqueiros da nosa parroquia recordamos con máis ou menos éxito os seguintes, no barrio do Barral: Jesús do Veiguello, Manuel da Angelita, Belarmino, Isidoro, Gonzálo e Jesús da María da Aurelia dos Currás. Eulogio Castiñeira do Chao do Outeiro; Jesús do Anxel e Domingo da Carmela de Carozo.  Eliseo do Coxo e Antoño da Valiña, Antoño de Adriano e José de Chaveas do Cordal. Do Xuadento: Francisco de Tezán, Manuel de Nísio, Adolfo do Viveiro, José da Choqueira e José de Blanco. José do Mariano da Cabeira. Jesús da Remedios do Coto. Valentín dos Agustis dos Agustís.
Serradores: Era un dúo de homes, xa que os cortes facíanse con tronzóns e necesitábanse dous homes rexos, fortes; e cada un tiraba por cada lado do aparello, dedicados a cortar as árbores e axeitalas para facer as vigas e cangos, para amadeirar as cubertas das casas. En Labrada, que se recorde, traballaron só unha parella: O Pepe do Anxel e o Domingo da Carmela. Tamén o Belarmino do Barral, pero este dun xeito individual ou, de cando en vez, axudáballes o Pepe e Domingo. Despois de cortar as árbores e traelas para xunto das obras a facer, os serradores facían unha especie de "burro", na que subían e suxeitaban a árbore; e logo despois, un serrador poñíase enriba do "burro" e o outro polo lado de baixo, e acompasadamente ían cortando as madeiras axeitadamente. Por certo, o que serraba polo lado de abaixo, era o que acababa cheo de serraduras.
Canteiros. O máis correcto sería diferenciar entre os canteiros, homes traballadores da pedra e da lousa, e os albaneles. O oficio de canteiro tiña un fondo arraigo nas parroquias de Román e Carballido, no concello de Vilalba. Pero en cada parroquia tamén podía haber canteiros que traballaran sós ou en cuadrillas. As cuadrillas facían todo tipo de tarefas, traballar a pedra, colocala, subir e colocar as madeiras cortadas polos serradores, cangar e lousar. O Aparicio, Antoño de Camba, Eusebio do Zulo, Eduardo do Feliso, O Brais, Germán das Garelas, Ricardo do Parrote, Daniel e Delfino do Baroncelle, Antón Mª dos Pablos, Adelino da Casabella, José da Pardela.
Carpinteiros: homes encargados de facer camas, carros, cadeiras, arados, portas ...: José de Chaveas do Cordal. Manuel das Vigas. Claudio, Emiliano e Albino do Fondo da Vila. Manuel de Carlitos de Tibian. Jesús de Paridoiro. José e Antoño da dolores da Cabeira. Manuel do Viveiro do Chao do Outeiro.
Barbeiros e perruqueiros: Fructuoso e Servando do Fondo da Vila. Ricardo do Chao do Cobo. Antoño do adriano. José de Chaveas, Antoño da Valiña, Pepe do Anxel e o fillo José Luis, Domingo da Carmela de Carozo, Eugenio do Choqueira de Tibian, Hector do Pazo, Pepe das Lucas.
Reloxeiro: José Ramón Vizoso, "O zocas". Home mañoso, e profundamente relixioso; que naceu en Zoñán, na parroquia dos Remedios de Mondoñedo. Por mor da metralla foi ferido na guerra civil, nun pulmón. Casou en Pontevedra, pero o seu espírito sempre foi moi peculiar ... libre, bohemio, despreocupado e tamén con poucas pesetas nos petos; e pode que eses foran os motivos para vivir separado, só. Andaba de parroquia en parroquia e de casa en casa. É certo que non en todas era ben recibido. Eu recordo que na nosa casa, do Veiguello, no Barral, viña durmir moitas veces. Sempre chegaba sen avisar. E tanto vendía unha radio ou un reloxo; como tamén os arranxaba. Cando paraban os reloxos de parede, que por regra xeral estaban na cabeceira das escaleiras, sempre viña el arranxalos. Os últimos anos da súa vida foi veciño noso, pasounos na casa do cura. O ser mutilado de guerra os curas, Miguélez e Regal, conseguíronlle unha pensión, coa categoría de sarxento, creo recordar.
Aínda que el non tivo familia directa, ten un sobriño que tamén, en certo xeito, é mañoso. É o deseñador da prestixiosa fábrica "Sargadelos".

Foto sacada no adro de Labrada nos comezos da década dos 80. A esquerda José Manuel Vivero, a dereita Jesús Vivero Rivas, e no medio José Ramón Vizoso, "O zocas".